POLITYKA

środa, 23 sierpnia 2017

Polityka - nr 12 (12) z dnia 2016-12-14; Pomocnik Historyczny. Nr 6. Biografie. Franciszek Józef I; s. 14-21

Epoka

Stanisław Grodziski

„Austrio, żeń się szczęśliwie”

Dynastia Habsburgów wpływała na dzieje Europy przez sześćset lat. To dziedzictwo ukształtowało Franciszka Józefa.

Znad Renu nad Dunaj. Habsburgowie wywodzili się z Argowii (Aargau) nad górnym Renem. Nabrali znaczenia w średniowieczu jako strażnicy ważnych dróg wiodących ku przełęczom alpejskim. W czasie wielkiego bezkrólewia (1254–73) liczyli się już materialnie, ale nie stanowili potęgi politycznej. Na scenę wyszli, gdy osłabła władza centralna w Świętym Cesarstwie Rzymskim (późniejszym Świętym Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego) i wzrosła potęga książąt terytorialnych. Po wygaśnięciu dynastii Hohenstaufów w 1273 r. cesarzem obrano władcę drobnego hrabstwa Rudolfa z Habsburga. Omylili się książęta elektorzy, sądząc, iż będzie on posłusznym wykonawcą ich woli. Był władcą wielkiej klasy. Pokonał swego głównego rywala Przemysła Ottokara II. Przeniósł siedzibę rodu nad Dunaj, przekazując potomkom w dziedziczne władanie Austrię i Styrię, które stały się podstawą potęgi dynastii habsburskiej.

W drugim szeregu. Po śmierci Rudolfa, a następnie jego syna Albrechta koronę cesarską przejęli Luksemburgowie, a Habsburgowie stracili na znaczeniu. Nie powiodło im się podporządkowanie sobie Szwajcarii, jednak utrzymali kontrolę nad alpejskimi przełęczami, otwarli drogę z Wiednia przez Graz i Klagenfurt do Triestu i Wenecji. Podjęli też aktywną politykę w Europie Środkowej, zwłaszcza w stosunku do ziem polskich. Wnuk Rudolfa z Habsburga, Rudolf III, pojął za żonę Ryksę Elżbietę, córkę Przemysła II, wdowę po Wacławie II, i zgłosił na tej podstawie roszczenia do korony polskiej. O tron polski starał się też arcyksiążę Wilhelm, zabiegając o rękę królowej Jadwigi. Brat Wilhelma, Ernest, o przydomku Żelazny, ożenił się z księżniczką mazowiecką Cymbarką. Powoli na terenie Czech i Węgier krzyżowały się wpływy Austrii i Polski.

Nie odnosili za to sukcesów Habsburgowie w Niemczech. Cesarz Karol IV Luksemburg, dążąc do uporządkowania władzy cesarskiej, wydał w 1356 r. tzw. Złotą Bullę, w celu określenia trybu elekcji cesarskiej. Wybierający cesarza elektorowie otrzymali ważne przywileje – był to krok na drodze do przyznania ich władztwom pełnej suwerenności. Otrzymali ją Luksemburgowie (po wygaśnięciu Przemyślidów) w Czechach, Welfowie (potem Wettynowie) w Saksonii, Askańczycy (potem Hohenzollernowie) w Brandenburgii, Wittelsbachowie w Bawarii i Palatynacie Reńskim. Nie przypadkiem cesarz Karol IV pominął Habsburgów, spychając ich do drugiego szeregu.

Poniżenie arcyksiążąt. Polemikę z tą polityką cesarza podjął książę Rudolf IV, prawnuk Rudolfa z Habsburga, zwany Fundatorem, założył bowiem Uniwersytet w Wiedniu. Ogłosił, iż książęta z rodu Habsburgów posiadają przywilej stawiający ich ponad innymi książętami, przysługuje im bowiem już od czasów starożytnych tytuł arcyksiążąt. Choć to odkrycie Rudolfa zostało uznane za fałszerstwo, zyskało w XV w. oficjalną aprobatę cesarza Fryderyka III.

Do poniżenia Habsburgów doszło na soborze w Konstancji w 1414–15 r., kiedy arcyksiążę Tyrolu Fryderyk, popierający abdykującego papieża Jana XXIII, został obłożony klątwą i zmuszony do publicznej pokory według rytuału z Canossy z 1077 r. Utracił wtedy nawet i zamek Habsburg, kolebkę rodu. Odpowiedzialny za ten akt pokory, a także za śmierć Jana Husa cesarz Zygmunt Luksemburczyk spotkał się w Austrii z wyraźną wrogością. Pamiętano mu też, iż kiedy Turcy wdarli się na Bałkany, zorganizował przeciw nim nieudolną krucjatę, zakończoną klęską pod Nikopolis nad Dunajem w 1396 r. Spowodowało to bezpośrednie zagrożenie tureckie dla Węgier i Austrii.

Na tronie cesarskim

Scheda po Luksemburgach. Schedę po cesarzu Zygmuncie i całej dynastii Luksemburgów objął Albrecht II Habsburg, ożeniwszy się z jedyną córką Zygmunta, Elżbietą. Zmarł jednak niebawem w 1439 r. Panowanie na Węgrzech przypadło wówczas Władysławowi Jagiellończykowi, pośmiertnie nazwanemu Warneńczykiem, a Austrię oraz tron cesarski w Rzeszy Niemieckiej objął w 1440 r. Fryderyk II Habsburg, syn Ernesta Żelaznego i Cymbarki z Mazowsza. Odtąd tron cesarski pozostał w ręku Habsburgów do końca Świętego Cesarstwa, czyli do 1806 r. Choć Fryderyk III do utalentowanych i energicznych władców nie należał, Habsburgowie poczęli odgrywać w Europie pierwszoplanową rolę.

Rywalizacja z Jagiellonami. Sytuacja, która wytworzyła się w Europie Środkowej, spowodowała długotrwałą, obejmującą kilka pokoleń rywalizację pomiędzy Habsburgami i Jagiellonami. Obie dynastie musiały się podjąć obrony chrześcijaństwa przed islamem, tworząc dla reszty Europy przedmurze. Obie starały się poszerzyć swoje sfery wpływów na całą mozaikę ludów, w tym zwłaszcza na Czechy, osłabione po wojnach husyckich, oraz Węgry, bezpośrednio zagrożone ze strony Turcji. Sukces Rzeczpospolitej – pod koniec XV w. wydawał się on pewny – stwarzałby pomost od Bałtyku po Morze Czarne. Sukces Austrii zbudowałby związek państw opartych na osi Dunaju.

Była to rywalizacja bezkrwawa, nie na polach bitew. Toczyły się zmagania polityczne: unia z przewagą węgierską za czasów Andegawenów w XIV w. czy unia z przewagą polską za czasów Jagiellonów w XV w. Było to opanowanie tronów Polski, Litwy, Czech i Węgier przez syna (Władysława) i wnuka (Ludwika) Kazimierza ...

[pełna treść dostępna dla abonentów Polityki Cyfrowej]

Panujący z dynastii Habsburgów

Cesarze z dynastii habsburskiej (królowie Austrii)

Rudolf z Habsburga (1273–91)

Albrecht I (1298–1308)

Albrecht II (1438–39)

Fryderyk III (1440–93)

Maksymilian I (1493–1519)

Karol V (1519–58)

Ferdynand I (1558–64; od tego władcy także królowie Węgier i Czech)

Maksymilian II (1564–76)

Rudolf II (1576–1612)

Maciej (1612–19)

Ferdynand II (1619–37)

Ferdynand III (1637–57)

Leopold I (1658–1705)

Józef I (1705–11)

Karol VI (1711–40)

Maria Teresa (1740–80, jako cesarzowa niekoronowana)

Cesarze z dynastii habsbursko-lotaryńskiej (królowie/cesarze Austrii)

Franciszek I Lotaryński (1745–65, mąż Marii Teresy)

Józef II (1765–90)

Leopold II (1790–92)

Franciszek II (1792–1806, jako cesarz Austrii Franciszek I 1804–35)

Ferdynand I (1835–48)

Franciszek Józef I (1848–1916)

Karol I (1916–18)

Władcy Burgundii i Niderlandów

Filip Piękny (1482–1506)

Karol (1506–55; unia Niderlandów z Hiszpanią)

Albrecht (1598–1621)

Izabela Klara Eugenia (1598–1633)

Władcy Leonu i Kastylii

Filip I Piękny (1504–06)

Joanna Szalona (1504–06)

Królowie Hiszpanii

Karol I (1516–56)

Filip II (1556–98)

Filip III (1598–1621)

Filip IV (1621–65)

Karol II (1665–1700)

Załączniki

  • [Panujący z dynastii Habsburgów - mapa]

    [Panujący z dynastii Habsburgów - mapa] - [rys.] Sobczak Marek