POLITYKA

Poniedziałek, 27 marca 2017

Polityka - nr 2 (4) z dnia 2017-03-15; Pomocnik Historyczny. 1/2017. Dzieje wspólnej Europy; s. 34-40

Wczoraj

Adam Szostkiewicz

Chrześcijańskie spoiwo

Przez wieki Europę spajało chrześcijaństwo. Jednak w naszych czasach nie ma już zasobów i środków, by pełnić taką rolę, a powrót do średniowiecznej christianitas jest raczej niemożliwy.

Christianitas. Cywilizacja chrześcijańska, christianitas, była wielkim osiągnięciem średniowiecznej Europy. W dziejach świata znane są kultury wyrosłe wokół imperialnych dworów, ale w Europie łacińskiej powstała w średniowieczu cywilizacja obejmująca całe społeczeństwo, od elit po masy ludowe, w dążeniu do chrześcijańskich ideałów.

W historii Europy wciąż pojawiały się projekty mające ją jakoś spoić kulturowo, duchowo, a nawet instytucjonalnie i politycznie. Badacz społecznej myśli Kościoła o. Maciej Zięba w eseju o Europie „Nieznane, niepewne, niebezpieczne?” stawia tezę, że trzem z nich można nawet przypisać konkretnych liderów. Projektowi religii postępu – Isaaka Newtona; projektowi społeczeństwa otwartego jako odpowiedzi na nazizm, faszyzm i stalinizm – Karla Poppera; a projektowi christianitas – Alkuina, angielskiego uczonego i prawdopodobnie mnicha z VIII w., doradcy Karola Wielkiego (art. s. 33). Wszystkie trzy projekty miały wymiar uniwersalistyczny.

Chrześcijańska wspólnota Europy. Na cesarza koronował Karola papież Leon III, co wzmocniło jego autorytet w oczach innych władców. W osobie monarchy miało się odrodzić Cesarstwo Rzymskie, które upadło w 476 r. pod ciosami plemion zwanych barbarzyńskimi (art. s. 28). Symbolem tych ambicji może być ulubiony kościół Karola w stolicy jego państwa, Akwizgranie. Miał kolumny pochodzące z rzymskich świątyń pogańskich. Karol uważał się za spadkobiercę cesarza Konstantyna. Liczne wojny, które prowadził, uzasadniał obroną Kościoła przed zewnętrznymi wrogami. Jednocześnie reformował system praw, sądownictwa, siły zbrojne, zakładał szkoły, wspierał rozwój handlu, rolnictwa, sztuki i literatury, szerzył chrześcijaństwo.

Wspomniany Alkuin kierował w Akwizgranie szkołą pałacową, która stała się centrum odnowy kulturalnej zwanej renesansem karolińskim. Stworzył krój pisma zwany minuskułą karolińską, które upowszechniło się w zachodniej Europie. Gdy opuścił dwór Karola, zamieszkał w klasztorze w Tours, gdzie założył wzorowe skryptorium do przepisywania tekstów. Renesans karoliński stworzył grunt pod christianitas.

Królowie niemieccy po upadku państwa Karola odnowili przymierze z papiestwem: Otton I w 962 r. został ogłoszony cesarzem rzymskim (art. s. 41) w zamian za pomoc okazaną papieżowi Janowi XII w jego zmaganiach o władzę z rodami rzymskiej arystokracji. Jego wnukowi Ottonowi III marzył się projekt zjednoczenia czterech córek Europy (Galii, Germanii, Italii i Słowiańszczyzny) w jeden związek pod panowaniem cesarza niemieckiego. Wyrazem tych dążeń była jego pielgrzymka do grobu św. Wojciecha w Gnieźnie za rządów Bolesława Chrobrego w 1000 r. Państwo polskie weszło do świata chrześcijaństwa łacińskiego drogą chrztu przyjętego przez księcia Mieszka I wraz z jego rodziną i dworem. Dzięki tej decyzji władztwo Polan znalazło się w orbicie Zachodu u progu jego wielkiego przyspieszenia cywilizacyjnego, gospodarczego, demograficznego.

Według różnych szacunków między VII a XIV w. liczba ludności Europy Zachodniej i Centralnej wzrosła z ok. 6 mln do ok. 36–37 mln. Maciej Zięba podaje, że między 1000 r. a pierwszą połową XIV w. podwoiła się produkcja towarowa i zaczęło przybywać miast: w 1000 r. było ich 30 powyżej 5 tys. mieszkańców, dwieście lat później już 130. Europę zaczęła pokrywać sieć parafii: w XIII w. było ich ok. 130 tys., w XV w. – ok. 150 tys. To one tworzyły christianitas w wymiarze społecznym.

W VIII w. Karol Wielki polecił zakładać przy katedrach i klasztorach szkoły, w IX w. papież Leon IV – tworzyć szkoły przy parafiach. W XIII w. w miastach do szkół chodziła ponad połowa dzieci (dziewczęta także). Wysiłek edukacyjny redukował stopniowo analfabetyzm. Między 1000 a 1300 r. liczba umiejących czytać i pisać wzrosła ok. 12–15 razy. W XIV w. umiejętność tę posiadało już ok. 10 proc. mieszkańców Europy (ok. 7–8 mln), a to dawało im dostęp do wiedzy. To z kolei było podłożem narodzin instytucji uniwersytetu, który Zięba nazywa „oryginalnym i nieporównywalnym z niczym w historii osiągnięciem Christianitas”. Pierwszy, boloński, powstał w 1088 r., w XIII w. było ich już 12, pod koniec XV w. – 80. 

Ciemna i jasna strona wspólnoty. Była też ciemna strona tamtej epoki. Wyprawy krzyżowe, rozłam z chrześcijaństwem wschodnim (bizantyńskim, 1054 r.), schizmy, tzw. antypapieże, częste wojny, śmiercionośne zarazy, które hamowały rozwój Europy wskutek wyludnienia, głodu, rosnących nierówności społecznych. Na bogacenie się Kościoła i jego sojusz z możnymi feudałami odpowiedzią były ruchy wyrażające pragnienie powrotu do ...

[pełna treść dostępna dla abonentów Polityki Cyfrowej]