POLITYKA

Poniedziałek, 27 marca 2017

Polityka - nr 6 (6) z dnia 2016-06-15; Pomocnik Historyczny. Dzieje Turków; s. 36-41

Mateusz Falkowski

Dynastia

36 władców i 623 lata na tronie.

Fenomen Osmanów. Dynastia osmańska, biorąca nazwę od swego założyciela, wkroczyła na scenę w 1299 r., kiedy Osman ustanowił swoje państwo w zachodniej Anatolii. O niezależności Osmanów można mówić jednak dopiero od połowy XIV w., ponieważ przez pierwszych kilkadziesiąt lat małe, walczące z Bizancjum pograniczne księstwo pozostawało wasalem Ilchanidów – rządzących w Iranie i Azji Mniejszej spadkobierców Imperium Mongolskiego. Władzę w swoim księstwie, które rozrosło się do rozmiarów imperium, Osmanowie utracili dopiero po I wojnie światowej, w 1922 r., kiedy obalono instytucję sułtanatu. Z wyjątkiem 11-letniego bezkrólewia spowodowanego najazdem Timura i uwięzieniem sułtana Bajezyda I (1402–13) rządzili więc oni tym imperium nieprzerwanie od czasu, kiedy w Polsce trwał jeszcze przedłokietkowy okres rozbicia dzielnicowego, aż do momentu, kiedy nad Wisłą Naczelnikiem Państwa był Józef Piłsudski!

Dynastia i państwo. Imperium Osmańskie było państwem dynastycznym, gdzie sułtan, źródło wszelkiej zwierzchności politycznej, najwyższy rangą dowódca wojskowy i właściciel wszystkich ziem, dzierżył w swoim ręku teoretycznie nieograniczoną władzę. Ukształtowany w XVI w. w okresie największego powodzenia imperium za panowania Sulejmana Wspaniałego obraz potężnego, niemuszącego się z nikim liczyć orientalnego despoty jest jednak mylący. Przede wszystkim sułtan był ograniczony przez szariat (koraniczne prawo kierujące życiem społeczności). Państwo osmańskie, nie można zapominać, było imperium muzułmańskim i nawet jeśli przez cały okres istnienia dużą część społeczeństwa stanowili chrześcijanie i Żydzi, a w niektórych okresach wymogi prawa religijnego traktowano mniej restrykcyjnie, Turcja nigdy nie przestała być krajem podporządkowanym szariatowi interpretowanemu zgodnie z zasadami szkoły hanafickiej (jedna z czterech sunnickich szkół prawa muzułmańskiego). Sułtan musiał się liczyć ze zdaniem Wielkiego Muftiego, przestrzegać tradycji i przepisów religijnych, a i sama struktura rodziny osmańskiej została ukształtowana przez prawo muzułmańskie.

Ścisły związek między instytucją państwa a rodziną panującą oznaczał, że powodzenie polityczne imperium było współzależne od powodzenia rodziny osmańskiej. Państwo uważano za własność Osmanów, sankcjonowaną również religijnie, stąd – pomimo niechęci do poszczególnych władców – aż do początku XX w. nikt nie próbował obalić panującej rodziny. A i wtedy obiektem ataku był przede wszystkim imperialny system, a nie ona sama – choć Osmanów, szczególnie po okresie rządów Abdulhamida II, utożsamiano ze zbrodniczymi praktykami i wzmagającymi się represjami.

Na początku wojownicy. Historię dynastii osmańskiej tradycyjnie dzieli się na okresy przed i po zdobyciu Konstantynopola (1453 r.). Pierwsi sułtanowie znani są przede wszystkim jako wojownicy rozszerzający osmańskie terytorium. Zarówno Osman, jak i Orchan noszą na stałe honorowy przydomek ghazi, który tradycyjnie należał się najbardziej zasłużonym dla poszerzania granic świata islamu (sułtanowie zwyczajowo dodawali ten przydomek do swojej tytulatury przez kilka następnych pokoleń). Choć osmańska ofensywa w początkowym okresie istnienia państwa niekoniecznie była inspirowana islamem, ale miała raczej charakter pogranicznych łupieżczych najazdów, to ustalona na przełomie XV i XVI w. oficjalna wersja wczesnej historii dynastii zaakceptowała religijną interpretację tytułu ghazi do legitymizacji podbojów i wzmocnienia fundamentów muzułmańskiej tożsamości Osmanów.

Przywiązanie do islamu nigdy nie było poważnie kwestionowane przez dynastię, jednak przez pierwsze półtora stulecia, w okresie pogranicznych walk z Bizancjum, Osmanowie chętnie zawierali sojusze z lokalnymi władcami chrześcijańskimi i przyjmowali na służbę chrześcijańskich najemników. Podobno Mehmed II Zdobywca po zajęciu Konstantynopola rozważał przez krótki czas konwersję na chrześcijaństwo. Sugestie te należy brać raczej za element gry dyplomatyczno-politycznej z papiestwem. Religia była w tamtym czasie traktowana przez Osmanów przede wszystkim w kategoriach politycznych. Tożsamość muzułmańską zaczęto silnie podkreślać dopiero w kolejnych stuleciach, co wiązało się z przejęciem kontroli nad Mekką i Medyną (1517 r.) oraz przyjęciem funkcji kalifów – honorowych zwierzchników całej muzułmańskiej społeczności.

Złoty okres Sulejmana Wspaniałego. Sułtanowie Bajezyd II i Selim I, sprawujący rządy po Mehmedzie II Zdobywcy, znacznie jeszcze powiększyli obszar imperium. Dotychczas państwo osmańskie zajmowało przede wszystkim Anatolię i Bałkany, Selim skierował uwagę na Bliski Wschód, podbijając Syrię, Egipt i Hidżaz ze świętymi miastami islamu. Rządy syna Selima, Sulejmana I Wspaniałego (w tradycji tureckiej znanego raczej jako Prawodawca), nazywane są złotym okresem. Za jego panowania odebrano Węgrom Belgrad (1521 ...

[pełna treść dostępna dla abonentów Polityki Cyfrowej]