POLITYKA

Piątek, 28 lipca 2017

Polityka - nr 7 (9) z dnia 2017-06-27; Pomocnik Historyczny. 3/2017. Dzieje Indii; s. 40-44

Halina Marlewicz

Dźinizm: wielkie śluby ascetów

W przeciwieństwie do buddyzmu dźinizm przez wiele stuleci nie wykroczył poza granice Indii, zachowując pierwotny charakter do naszych czasów.

Zwycięzca nad zmysłowymi żądzami. Dźinizm narodził się ok. VI–V w. p.n.e. na wschodzie Indii, na nizinie Gangesu, w królestwie Magadhy (art. s. 22). Był to czas wielkich przemian społecznych i politycznych, a zarazem ogromnego ożywienia intelektualnego, powstawania wielu nowych tradycji religijnych i filozoficznych, w których szczególnie wyraźnie uwidaczniał się konflikt między dwiema przeciwstawnymi postawami życiowymi. Jedna z nich zasadzała się na akceptacji i afirmacji życia, chęci uczynienia go pełniejszym i bogatszym; druga była postawą ascetyczną, wyrzeczeniem się świata. Nazwa dźinizm wywodzi się od rdzenia czasownikowego dźi – zwyciężać, zdobywać. Ma ona przywoływać na myśl walkę, jaką asceta dźinijski stacza z żądzą, namiętnościami i zmysłowością, aby zyskać wszechwiedzę i zupełną czystość duszy. Kto taki cel osiąga, jest dźiną, zwycięzcą. Obecnie na całym świecie dźinizm ma ok. 6 mln wyznawców, z czego 4,5–5 mln w Indiach.

W opozycji do hinduizmu. Podobnie jak buddyzm (art. s. 45) dźinizm powstał w obrębie podówczas dosyć rozpowszechnionego nurtu śramana, zwolenników surowej ascezy i umartwień, którzy zdecydowanie przeciwstawiali się tradycji wedyjskiej, z jej instytucjami i reprezentantami (art. s. 30). Dźinizm zatem odrzuca autorytet wed oraz jest religią nieteistyczną lub raczej nonteistyczną, albowiem istnieniu Boga ani się nie zaprzecza, ani się go nie potwierdza. W obrębie tej tradycji wcześnie zaczęto krytykować hinduizm jako religię o dziwacznej mitologii, z rozwiązłymi bóstwami żądającymi krwawych ofiar (jadźnia), które miały zapewnić wyznawcom boską przychylność. Krytykowano wiele elementów wedyjskiej ortodoksji, zwłaszcza hierarchiczny system społeczny czterech stanów (warn) i system kastowy, a także samych braminów, sprzeciwiając się ich hegemonii oraz niezrozumiałym i pozbawionym sensu obrządkom rytualnym.

Praktyki hindusów uważa się w dźinizmie za przesądy oraz odstępstwo od odwiecznej prawdy o niekrzywdzeniu i współczuciu: cnotach, które należy kultywować w odniesieniu do wszelkich żywych istot. Dźiniści nie uznają świętości krów (art. s. 151), chociaż słyną ze schronisk dla chorych i starych zwierząt. Świętości odmawiają też rzece Ganges (art. s. 20.).

Tradycja i dźina. Dźinizm, podobnie jak buddyzm, współdzieli jednak z braminizmem wiarę w ponowne narodziny (sansara), przekonanie o istnieniu odwiecznej duszy, która przechodzi przez kolejne wcielenia i bezwzględną sprawczość prawa karmana. Stanowi ono, iż każde przyszłe narodziny są uwarunkowane uczynkami popełnionymi w poprzednich wcieleniach.

Dźiniści wierzą, że ich tradycja jest odwieczna, objawiana w kolejnych eonach istnienia świata przez szereg zbawiających nauczycieli, mistrzów. Nazywa się ich zwycięzcami (dźina) lub budowniczymi przejścia/brodu (tirthankara). To mędrcy, którzy osiągnęli doskonałość wszechpoznania i całkowitą wolność ducha, które zaprowadziły ich ku duchowemu wyzwoleniu. Dzięki temu mogą nauczać innych o przejściu na drugi brzeg, czyli o uwolnieniu duszy z nieustannego odradzania się na tym świecie i wyzwoleniu jej z kręgu wcieleń. Pierwsza, historycznie potwierdzona, postać nauczyciela imieniem Mahawira (Wielki Bohater) Wardhamana (o którym dalej) jest jedynie wskrzesicielem tej odwiecznej tradycji, dwudziestym czwartym spośród nauczycieli-przewodników obecnego eonu. Pod tym względem dźiniści nie różnią się od buddystów, którzy również uważają historycznego Buddę za jednego z kilku buddów tej ery.

Jako tradycja religijna dźinizm jest nade wszystko zespołem wierzeń i przekonań o charakterze etycznym, który swoje przesłanie kieruje do wszystkich. Zasadą o pierwszorzędnym znaczeniu jest ahinsa, niewyrządzanie krzywdy żadnej żywej istocie. Nakaz niekrzywdzenia stanowi podstawę wszelkich innych zaleceń. Oznacza bezwzględne poszanowanie życia we wszelkiej formie. Zabrania nie tylko pozbawiania życia innych istot żywych czy krzywdzenia ich (cieleśnie, mową lub myślą), ale także nakłaniania innych do krzywdzenia czy też tolerowania wszelkiego typu nieetycznych zachowań. Bierne przyzwolenie uznaje się za równoznaczne ze współuczestnictwem.

Bezkompromisowe podejście dźinistów do tej kwestii wywarło znaczny wpływ na postawy etyczne w Indiach historycznych i współczesnych. Idea biernego oporu i satjagrahy (uznanie prawdy; obstawanie przy prawdzie), która doprowadziła Indie do niepodległości, ma swe korzenie w etyce dźinijskiej. Sformułowana została przez Mohandasa K. Gandhiego (art. s. 123) bezpośrednio pod wpływem nauk digambary (odłam dźinizmu, o czym dalej) Rajćandbhaja Mehty (znanego jako Śrimad Radźaćandra, 1867–1901). W dźinizmie zaleca się też radykalną ascezę jako drogę do wyzwolenia.

Ery świata. Dźinizm obrazuje ery świata jako obroty koła, którego dwa półokręgi, każdy o sześciu szprychach-wiekach, znajdują się raz na górze, raz na dole. Gdy jeden półokrąg wykonuje ruch zstępujący, rozpoczyna ...

[pełna treść dostępna dla abonentów Polityki Cyfrowej]