POLITYKA

Piątek, 28 lipca 2017

Polityka - nr 7 (9) z dnia 2017-06-27; Pomocnik Historyczny. 3/2017. Dzieje Indii; s. 30-36

Halina Marlewicz

Hinduizm: religia–matka

To nie tylko najstarsza, ale jedna z największych żywych tradycji religijnych i kulturowych na świecie. Temu konglomeratowi konfesyjno-społecznych nurtów próbuje się współcześnie nadać rys zwartej całości.

Religijna mapa Indii. W samych Indiach żyje obecnie ok. 800 mln hindusów (wyznawców hinduizmu), kilkadziesiąt milionów zamieszkuje kraje Azji Południowej: Pakistan, Nepal (do 2008 r. jedyne państwo z hinduizmem jako religią państwową), Bangladesz i Sri Lankę. Kolejne miliony współtworzą diasporę indyjską rozsianą po całym świecie. Pomimo że 90 proc. hindusów mieszka w Indiach, kraj ten cechuje religijny pluralizm. Z Indii wywodzą się cztery wielkie tradycje religijne: dźinizm (art. s. 41), buddyzm (art. s. 54), sikhizm (art. s. 52) i sam hinduizm. W przeszłości tworzyły one uniwersalne, panindyjskie cywilizacje. Indie stały się też ostoją zaratusztrianizmu, mieszkają tam chrześcijanie, niektórzy są wyznawcami bardzo starożytnych form tej wiary.

Oblicza hinduizmu. Hinduizm, podobnie jak chrześcijaństwo, nie jest monolitem. Od tysięcy lat zmieniał się on wewnętrznie oraz wchodził w interakcję z innymi tradycjami religijnymi.

W wymiarze ściśle religijnym hinduizm nie jest tradycją monoteistyczną, nawet jeśli w obrębie różnorodnych odmian najważniejszych jego nurtów wypracowano wyrafinowane intelektualnie systemy teologiczne i religijno-filozoficzne, w których Wisznu, Śiwa lub Mahadewi (Śakti) są uznawani za jedynego Stwórcę czy Stwórczynię. Hinduizm ma charakter zdecydowanie politeistyczny. Nigdzie indziej na świecie nie znajdziemy tylu bogów i bogiń, istot półboskich i demonicznych, przejawów boskości w ludzkich, zwierzęcych czy hybrydalnych formach. Czci się niezliczone bóstwa lokalne, a zarazem niektórym bogom oddaje się cześć w świątyniach i domostwach na całym subkontynencie. Za obdarzone szczególną mocą uważa się rzeki i zbiegi rzek, świątynie, lasy, jaskinie, drzewa, kamienie i zwierzęta. Wiele miejsc jest uznawanych za święte z uwagi na rolę, jaką odegrały w starożytnych opowieściach religijnych, współtworzących tkankę hinduizmu.

Z drugiej strony wiara w istnienie jedynej i najwyższej boskiej istoty, której cześć, pod imieniem Wisznu, składają wyznawcy wisznuizmu, jako Śiwie – wyznawcy śiwaizmu, zaś pod imieniem Dewi (Mahadewi, Śakti) – wyznawcy Bogini, jest stosunkowo mocno utwierdzona w całej społeczności hinduskiej. Powszechne są tradycje pielgrzymek; tirtha (miejsce święte) jest takim dla wszystkich hindusów bez względu na to, czy jest ono poświęcone Wisznu, Śiwie czy Dewi. Koncepcja dharmy, prawa, które funkcjonuje jak bezosobowa zasada, całkowicie niezależna od jakiegokolwiek boga, to kolejny scalający element hinduizmu, mocno akcentujący społeczne wartości.

W trakcie tysięcy lat trwania i rozwoju tego kulturoworeligijnego konglomeratu szczególną rolę w jego kształtowaniu odegrały: przekaz doktrynalny, struktura społeczna, praktyka i rytuał, opowieści zawarte w religijnej literaturze oraz specyficzny rodzaj religijności oparty na miłości do boga osobowego (bhakti, dosł. udział – człowieka w Bogu i Boga w człowieku).

Sindhu, hindu. Słowem Sindhu starożytni Persowie określali ludy zamieszkujące obszar nad rzeką Indus, którą nazywali Sindh. Od Persów nazwę tę przejęli Grecy i to oni wprowadzili do użycia współcześnie używane terminy Indie, Indusi. Od ok. VII w. n.e. nad Indusem zaczęli pojawiać się najeźdźcy muzułmańscy (art. s. 76). Używali oni określenia Hindu, zmodyfikowanej wersji wyrazu Sindh, w odniesieniu do Indusów niebędących muzułmanami. W ten sposób termin Hindu zmienił swoje konotacje z etnicznych i geograficznych na religijne.

Praźródła hinduizmu. Jednym z przełomowych momentów w budowaniu historii hinduizmu było odkrycie pokrewieństwa językowego między sanskrytem (art. s. 10), językiem starożytnych tekstów Indii, a językami europejskimi. Próby odnalezienia i rekonstrukcji języka praindoeuropejskiego zawiodły do stworzenia – kontestowanej przez uczonych indyjskich – XIX-wiecznej hipotezy najazdu plemion indoaryjskich (art. s. 15), które przyniosły ze sobą język wedyjski i wedyjską cywilizację, praźródło hinduizmu.

Wiedza objawiona i bramini

Weda. Wedę (dosł. wiedza) zaczęto układać ok. 1750 r. p.n.e. Znalazły się w niej bardzo zróżnicowane teksty, od inwokacji i hymnów skierowanych do bogów, przez formuły ofiarne, które towarzyszą odprawianiu rytuałów, po szczegółowe objaśnienia procedur ofiarnych wraz z ich interpretacją o charakterze stricte technicznym lub ezoterycznym. Weda (literatura wedyjska jako cały korpus tekstów) zawiera również cykle narracyjne o mitycznym lub legendarnym charakterze oraz spekulacje filozoficzne. Jak chce tego tradycja, to wiedza objawiona, boskiego pochodzenia. Określa się ją mianem śruti (dosł. to, co usłyszano), przypominając, że zasadniczo to tradycja przekazu ustnego, teksty przeznaczone do wysłuchania (a nie przeczytania). Przechowywaniem i przekazywaniem tej świętej wiedzy zajmowali się kapłani bramińscy. Ta usłyszana wiedza miała dla wyznawców najwyższą i rozstrzygającą wartość poznawczą w odniesieniu do zagadnień teologicznych i religijnych, była niepodważalnym autorytetem.

Najstarszą warstwą Wedy są cztery zbiory (sanhita [pełna treść dostępna dla abonentów Polityki Cyfrowej]