POLITYKA

Czwartek, 27 lipca 2017

Polityka - nr 6 (6) z dnia 2016-06-15; Pomocnik Historyczny. Dzieje Turków; s. 26-35

Dariusz KołodziejczykNatalia Królikowska-Jedlińska

Imperium Osmańskie

Istniejące przez sześć wieków państwo Osmanów przez trzy pierwsze powiększało swe terytorium i potężniało. W ostatnim starało się unowocześnić.

Hełm Sulejmana Wielkiego. W Metropolitan Museum of Art znajduje się niezwykły drzeworyt przedstawiający sułtana Sulejmana Wspaniałego w bogato zdobionym hełmie, na który nałożono cztery korony, czyli o jedną więcej niż w papieskiej tiarze. Przepyszne nakrycie głowy wieńczą bogato oprawione szlachetne kamienie, nad którymi górują kunsztownie osadzone pióra. W bordiurze hełmu umieszczono ostro zakończone diamenty, żeby przywołać skojarzenia do promienistej korony cesarzy rzymskich. Ten niezwykły produkt weneckich jubilerów, rodziny Caorlinich, miał powstać z inspiracji Alvise Grittiego, nieślubnego syna doży.

Nic nie wiadomo o tym, żeby Sulejman kiedykolwiek założył ten hełm, który kupił dla niego jego faworyt, wielki wezyr Ibrahim Pasza w 1532 r. Według anonimowej kroniki miał go jednak nosić jeden z paziów sułtana podczas uroczystego wjazdu władcy do Belgradu, co w jasny sposób wiązałoby to arcydzieło sztuki jubilerskiej z ambitnymi planami ekspansji na zachód, charakteryzującymi ówczesną politykę osmańską. Hełm miał być widomym znakiem supremacji sułtana nad cesarzem i papieżem, a także terytorialnych roszczeń władcy osmańskiego. Współczesny odbiorca może spojrzeć na hełm jako na świadectwo szybkiego wzrostu potęgi osmańskiej; ewolucji od małego anatolijskiego księstwa u progu XIV w. do imperium rozciągającego się od Dunaju po Tygrys i Eufrat dwa stulecia później.

Wielkie podboje, XIV i XV W.

Bejlik Osmanów. Księstwo (bejlik) osmańskie było jednym z wielu państewek utworzonych przez Turkmenów napływających do Anatolii w XIII w. (art. s. 12). Przyczyn wyjątkowego sukcesu Osmanów (art. s. 36) historycy upatrują w korzystnym położeniu ich władztwa przy północno-wschodniej granicy Bizancjum, co pozwoliło im wykorzystać słabość cesarstwa oraz rozbicie polityczne na Bałkanach.

Religia i łupy. Podboje na Bałkanach. Kluczowe dla rozwoju księstwa okazało się przeprawienie przez Dardanele na pomoc jednemu z pretendentów do tronu bizantyjskiego i zdobycie przyczółku na Bałkanach w 1352 r. Umożliwiło to Osmanom dalszą szybką ekspansję na zachód i podporządkowanie kolejnych państewek bałkańskich. Do końca lat 80. XIV w. pod zwierzchnością osmańską znalazły się Tracja, Tesalia, Bułgaria i Serbia. Dwaj pierwsi władcy z okresu ekspansji – Osman (zm. 1324 r.) i Orchan (zm. 1362 r.) – otrzymali przydomek gazi, oznaczający wojownika islamu, poprzez to określenie włączono ich w tradycję walki w imię religii muzułmańskiej. Jednak obok motywacji religijnej działania te były powodowane chęcią zdobycia łupów i ziemi. Brak fanatyzmu religijnego i pragmatyzm widać także w zasadach, jakimi Osmanowie kierowali się w stosunkach z lokalną ludnością, co ułatwiało im rozszerzanie wpływów. Uznawali Kościół prawosławny i respektowali prawa miejscowych możnowładców, przynajmniej tych, którzy nie występowali otwarcie przeciwko nim. Ponadto zyskiwali przychylność chłopów, ponieważ ich nadejście oznaczało dla nich zmniejszenie, a nie podniesienie podatków.

Podboje w Anatolii. Równocześnie Osmanowie prowadzili ekspansję w Anatolii, podporządkowując sobie kolejne tamtejsze księstwa. Gdy w 1389 r. umarł Murad I – na skutek ran zadanych w zwycięskiej dla niego bitwie na Kosowym Polu – jego syn i spadkobierca Bajezyd I został władcą rozległego terytorium położonego po obu stronach cieśnin czarnomorskich i suwerenem wielu państw lennych. Mimo początkowych sukcesów odnoszonych w polityce wewnętrznej i na obu frontach wojennych jego panowanie zakończyło się klęską w bitwie przeciw Timurowi pod Ankarą w 1402 r. Sułtan dostał się do niewoli, a jego państwo rozpadło się na odzyskujące dawną niezależność księstwa lenne i pozostałe terytoria podzielone między synów władcy. Ponad dekadę zajęło jednemu z nich, Mehmedowi I Czelebiemu (zm. 1421 r.), zjednoczenie państwa. Dopiero jednak jego syn Murad II (zm. 1451 r.) odzyskał terytoria, które odpadły po klęsce ankarskiej, i umocnił panowanie na Bałkanach i w Anatolii. Stworzył solidne podstawy, które pozwoliły jego następcy Mehmedowi II na zdobycie Konstantynopola w 1453 r.

Waga zdobycia Konstantynopola. Miało to istotne znaczenie dla młodego sułtana ze względu na politykę wewnętrzną i zagraniczną. Po pierwsze, jakkolwiek niewielkie było już wówczas terytorium Bizancjum, to jego kluczowe położenie nad Bosforem wielokrotnie utrudniało Osmanom komunikację między obiema częściami ich państwa położonymi po obu stronach cieśnin. Po drugie, Konstantynopol był stałym centrum antyosmańskich intryg, a także miejscem chronienia się potencjalnych konkurentów do tronu. Po trzecie, ta stolica cesarzy rzymskich, chociaż w stanie upadku, stanowiła niezwykle ważny ...

[pełna treść dostępna dla abonentów Polityki Cyfrowej]

Załączniki

  • Pierwsze podboje Osmanów (XIV w.)

    Pierwsze podboje Osmanów (XIV w.) - [rys.] Marek Sobczak

  • Rozrost imperium Osmanów (XIV-XVII w.)

    Rozrost imperium Osmanów (XIV-XVII w.) - [rys.] Marek Sobczak

  • Podboje osmańskiego Egiptu w XIX w.

    Podboje osmańskiego Egiptu w XIX w. - [rys.] Marek Sobczak

  • Zanikanie imperium Osmanów (1683-1923)

    Zanikanie imperium Osmanów (1683-1923) - [rys.] Marek Sobczak