Polityka - nr 28 (2713) z dnia 2009-07-11; s. 60-64

Półprzewodnik Polityki / Markowe szlaki

Marek Henzler

Mędrcy z Lublina, mędrcy z Chełma

W 22 miejscowościach województw lubel­skiego i podkarpackiego zobaczyć można dobrze i źle zachowane ślady niegdysiejszej obecności chasydów, zarazem dowody wielo­kulturowości tych ziem.

Podróż tym szlakiem warto zacząć od Lublina, zwanego kiedyś Jerozolimą Królestwa Polskiego. Przed wojną mieszkało w nim 40 tys. Żydów. Ci, którzy przeżyli Holocaust, rozpierzchli się po świecie i od lat nie można w mieście zebrać minianu (co najmniej 10 mężczyzn), niezbędnego do odprawiania modłów. Jest tu tylko filia warszawskiej gminy wyznaniowej, z siedzibą w wielkim gmachu przy ul. Lubartowskiej 85, wybudowanym przed wojną ze składek Żydów z całego świata. Zebrał je rabin Meir Szapiro, który był pierwszym rektorem ulokowanej tu słynnej Jeszywas Chachmej Lublin (Uczelni Mędrców Lublina). Kształciło się w niej 300 kandydatów na rabinów. W gmachu były sale wykładowe, dom modlitwy, wielka biblioteka, kuchnia i internat.

Po wojnie budynek jesziwy zajęła Akademia Medyczna. W 2003 r., w ramach restytucji mienia gmin żydowskich, stał się on własnością Gminy Wyznaniowej Żydowskiej z Warszawy. U dozorcy za 6 zł można kupić bilet-cegiełkę i obejrzeć wnętrze. Warto zajrzeć do ogromnej auli pełniącej rolę sali wykładowej i bożnicy. Jest tu izba pamięci i organizowane są imprezy kulturalne, ale kiedy wędruje się korytarzami gmachu, nasuwa się pytanie, czy i jak uda się go ożywić? Nawet jeśli na górnych, remontowanych dziś piętrach powstanie hotel.

Najstarsze wzmianki o Żydach w Lublinie pochodzą z 1336 r. Dość szybko ich gmina, po krakowskiej i lwowskiej, stała się trzecią w Koronie pod względem liczebności. Już w XVI w. była tu jesziwa (wyższa szkoła talmudyczna), a w latach 1581–1764 Lublin był (razem z Jarosławiem) siedzibą żydowskiego Sejmu Czterech Ziem (Waad Arba Aracot): Wielkopolski, Małopolski, Rusi i Wołynia. Król Stefan Batory, szykując się do wojny z Moskwą, nałożył na Żydów ryczałtowy podatek pogłówny. Zadaniem Sejmu Czterech Ziem było jego rozłożenie na żydowskie gminy. Z czasem Sejm ten został najważniejszą instytucją samorządu żydowskiego w szlacheckiej Polsce.

W końcu XVIII w. Lublin stał się ośrodkiem chasydyzmu. Działał tu słynny cadyk Jaakow Icchak Horowic Szternfeld, zwany Widzącym z Lublina. Żydowska dzielnica leżała na Podzamczu, oddzielona od miasta chrześcijańskiego Bramą Grodzką, zwaną też Żydowską. Podzamcze w 1942 r. spalili Niemcy. Wielu przedwojennych żydowskich ulic: Szerokiej, Jatecznej, Krawieckiej, Mostowej, Nadstawnej czy Ruskiej już nie odnajdziemy, bądź mają zmieniony przebieg.

Warto przejść oznakowaną niebieskimi tablicami 2–3-godzinną trasę szlaku pamięci Żydów lubelskich. Uliczkami Starego Miasta prowadzi ona do zamku, gdzie w Muzeum Lubelskim wisi obraz Jana Matejki „Przyjęcie Żydów”, z jego cyklu „Dzieje cywilizacji w Polsce”. W katalogu wystawy z 1948 r. opisany jest tak: „Obraz przedstawia Władysława Hermana przyjmującego wynędzniałych wygnańców, w których imieniu przemawia Beniamin z Toledo. Stojący po prawej stronie ojca młody Bolesław Krzywousty zdaje się przyzwalać – podczas gdy zazdrosny Zbigniew już nosi w duszy przyszły zakaz osiedlania się ich na Mazowszu. Arcybiskup Marcin trzyma gotowy edykt – mający dać prawo wygnańcom, przekupiony Sieciech wyraźnie namówił na to księcia. Na galerii księżna Judyta ogląda piękny dar, kasetkę hiszpańskiej roboty (...). Są tam i wychylony z okna Stefan biskup i Aleksander jego następca, (...) jak również zasmucony faktem przyjęcia Żydów św. Otto”.

Matejko scenę tę, datowaną na 1096 r., namalował na tle później zbudowanej katedry w Płocku. Obraz jest historycznym świadectwem polskiej tolerancji (z jej zakrętami), a dla niektórych osób także odzwierciedleniem antysemickich poglądów malarza. „Postaci Żydów przedstawione są zgodnie ze stereotypami epoki – brudni, niechlujni, niezorganizowani” – uważa Robert Kuwałek, badacz dziejów lubelskich Żydów.

Szlak pamięci z zamku prowadzi dalej przez Podzamcze, gdzie po budynkach ważnych dla żydowskiej gminy pozostały tylko pamiątkowe tablice. Następnie wiedzie na stary (z nagrobkiem Widzącego z Lublina) i nowy cmentarz, do budynku jesziwy i Lubartowską zawraca do centrum miasta.

Golem z Chełma

Na trasie Szlaku Chasydzkiego leżą trzy wielkie miejsca zagłady Żydów, dawne nazistowskie obozy: Majdanek, Sobibór i Bełżec. – Świadomie nie włączyliśmy ich do szlaku, bo chcemy, by nie kojarzył się z martyrologią, ale z wielowiekowym żydowskim dziedzictwem – przyznaje Monika Krawczyk, dyrektor generalny Fundacji Ochrony Dziedzicwa Żydowskiego (FODŻ). W Lublinie można obejrzeć muzeum na Majdanku, ale zarówno ten obóz zagłady, jak i pozostałe (z uwagi na drastyczność ekspozycji) zwiedzać mogą osoby w wieku powyżej 14 lat.

Z Lublina Szlak Chasydzki przez Łęczną prowadzi do Włodawy. W obu miastach pozostały synagogi – dziś muzea ze zbiorami judaików. Ciekawsze jest to drugie, co nijak ma się do wysokości dodatkowej opłaty za fotografowanie i filmowanie wnętrz synagog: we Włodawie 5 zł, a ...

[pełna treść dostępna dla abonentów Polityki Cyfrowej]

Załączniki

• 

  Mapa

Tagi

"Polityka", konkursy, Półprzewodnik "Polityki", "Markowe szlaki", chasydzi, mapa, Żydzi