POLITYKA

Piątek, 26 maja 2017

Polityka - nr 17 (3108) z dnia 2017-04-26; s. 87-89

Historia / Nagrody Historyczne Polityki od 1959

Bożena SzaynokMarcin ZarembaWłodzimierz BorodziejWiesław WładykaDariusz Stola

Nagrody Historyczne 2017

Prezentujemy NOMINACJE wraz z opiniami jurorów do kolejnej edycji Nagród Historycznych POLITYKI za książki wydane w 2016 r. za tydzień przedstawimy laureatów.

W dziale prac naukowych i popularnonaukowych

Ewelina Szpak, „Chory człowiek jest wtedy jak coś go boli”. Społeczno-kulturowa historia zdrowia i choroby na wsi polskiej po 1945 r., Instytut Historyczny Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2016

Praca Eweliny Szpak jest wielowątkową opowieścią o mało znanym dotąd fragmencie powojennej Polski. Zaglądamy na polską prowincję, która znacząco różni się od rzeczywistości opisanej w pamiętnikach „miastowych”. Znajdujemy w niej m.in. historię dostępu do bezpłatnej opieki lekarskiej po wojnie, informacje o organizowaniu placówek służby zdrowia, zapisy dotyczące codzienności polskiej wsi, diety, warunków pracy lekarzy, jak i wiele interesujących informacji o mentalności chłopów (np. plotka, pogłoska uważane były przez lekarzy za najlepsze metody promocji, wiara w znachorów powodowała, że niektórzy lekarze, aby skutecznie leczyć, ukrywali dyplom medycyny i funkcjonowali w tej roli, konieczność zapłaty za lekarza nie była odbierana na wsi jako dyskryminacja, zgodnie z przekonaniem, że za pracę się płaci, nawet krową). Umiejętnie wydobyte z materiału źródłowego szczegóły wprowadzają nas w wiejski świat (stosunek do „babek”, higieny, nawyki – niemycie zębów, wiejska antykoncepcja), pokazują warunki mieszkaniowe na polskiej wsi. Ta książka umożliwia nam poznanie Polski, o której „miasto” wie niewiele i nie uświadamia sobie skali różnych zjawisk, np. w 1970 r. 74 proc. mieszkań w mieście miało dostęp do bieżącej wody, na wsi 10 proc.! W książce znajdziemy fragmenty wywiadów przeprowadzonych przez autorkę, a także ciekawe zdjęcia.

Bożena Szaynok

 

Dariusz Jarosz, Grzegorz Miernik, „Zhańbiona” wieś Okół: opowieści o buncie, IH PAN/Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

Kolektywizacja to ciągle zapomniany rozdział naszej historii, a przecież stanowiła najboleśniejsze doświadczenie społeczności wiejskich w Europie Środkowo-Wschodniej w XX w. Wszędzie, gdzie komuniści usiłowali ją przeprowadzić, wywoływała chłopskie protesty. W Polsce było ich zresztą mniej, nie obejmowały też całych regionów, jak na przykład w ZSRR czy Rumunii. Dwóch profesorów o potężnym dorobku skupiło swoją uwagę na jednej kieleckiej wsi o nazwie Okół, w której w 1953 r. doszło do chłopskiego buntu. Przejrzeli wszystkie dostępne źródła, rzucili je na szersze, porównawcze tło. I z mikrohistorii zrobili opowieść o naturze chłopskich protestów. Autorzy pokazują użyteczność koncepcji płci kulturowej – to kobiety broniły ziemi przed wcieleniem do kołchozu. Historia społeczna najwyższej próby.

Marcin Zaremba

 

Patrycja Bukalska, Krwawa Luna, Wielka Litera, Warszawa 2016

Przemoc i seks to obiegowe legendy o „Krwawej Lunie”, czyli Julii Brystygier, szefowej V Departamentu Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Podczas przeprowadzanych przesłuchań miała ją charakteryzować seksualna perwersja. Nic z tych rzeczy – udowadnia autorka Patrycja Bukalska – krwawych przesłuchań nie prowadziła, raczej intelektualne rozmowy, np. z Pawłem Jasienicą, którego kazała wypuścić. Ponosiła jednak współodpowiedzialność za to, co się wówczas w resorcie działo. Los miała typowy dla pokolenia żydowskich komunistów: akademickie wykształcenie, więzienie za KPP, w czasie wojny strata większości rodziny i pobyt w ZSRR. Później praca w MBP. Brakujące puzzle w życiorysie autorka książki zgrabnie uzupełnia napisaną przez Brystygier autobiograficzną powieścią. Talent pisarski Bukalskiej sprawia, że historię poślubionej komunizmowi polskiej Żydówki czyta się doskonale. A legenda? To produkt patriarchalnego przekonania, że jak mądra, ambitna i ładna, to na pewno suka.

Marcin Zaremba

Debiuty w dziale prac naukowych i popularnonaukowych

Sebastian Pawlina, Praca w dywersji. Codzienność żołnierzy Kedywu Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej, Muzeum II Wojny Światowej, Gdańsk 2016

Zdumiewający debiut. Autor, niewiele starszy od większości ludzi, o których pisze, rozumnie przeczytał dziesiątki relacji i wspomnień. Interpretuje je inaczej. Pyta o sprawy nieoczywiste: Jak godzili swoje decyzje życiowe z tytułową codziennością młodych mężczyzn i kobiet? Jak reagowali sąsiedzi w kamienicy? Gdzie w strukturach Armii Krajowej tkwiły źródła nieuchronnego konfliktu między akcją bieżącą, czyli zamachami na szczególnie dokuczliwych reprezentantów władz okupacyjnych, a strategią obliczoną na wytrwanie, nim losy wojny się obrócą?

Pawlina pyta źródła, skąd bierze się bohaterstwo i jakim podlega ograniczeniom. Niejako przy okazji wraca do sprzecznych, siłą rzeczy niespójnych obrazów okupacyjnej Warszawy. Często kończy stwierdzeniem „nie wiemy”, w domyśle: i już nigdy się nie dowiemy.

Włodzimierz Borodziej

 

Aneta Prymaka-Oniszk, Bieżeństwo 1915. Zapomniani uchodźcy,Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2016

W 1915 r. za cofającą się ...

[pełna treść dostępna dla abonentów Polityki Cyfrowej]

Nominowało jury w składzie:

prof. dr hab. Włodzimierz BORODZIEJ, prof. dr hab. Dariusz STOLA, dr hab. Bożena SZAYNOK, red. Marian TURSKI, prof. dr hab. Wiesław WŁADYKA, dr hab. Marcin ZAREMBA.