POLITYKA

Piątek, 23 czerwca 2017

Polityka - nr 8 (8) z dnia 2016-09-14; Pomocnik Historyczny. Nr 4. Z Kresów na Kresy; s. 6-7

Detale

Tadeusz Zawadzki  [Opr.]

Podręczne kalendarium

1940 Listopad Pierwsze memorandum rządu londyńskiego w sprawie przyłączenia do Polski Wolnego Miasta Gdańska, Prus Wschodnich, części Pomorza i Górnego Śląska.

1941 Grudzień Józef Stalin w rozmowach z gen. Władysławem Sikorskim proponuje przesunięcie granicy Polski na Odrę (16 grudnia – to samo powtarza Anthony’emu Edenowi).

1942 Październik Tajna uchwała rządu RP na uchodźstwie określa minimalne postulaty graniczne względem Niemiec.

1943 Listopad/grudzień Podczas konferencji teherańskiej nieformalne postanowienie Wielkiej Trójki w sprawie przyszłych granic Polski: na wschodzie linia Curzona, na zachodzie – rekompensata terytorialna.

1944 Lipiec Promoskiewski Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego zawiera z ZSRR tajne porozumienie o polsko-sowieckiej granicy państwowej i granicy zachodniej na Odrze i Nysie. Wrzesień Tzw. układy republikańskie o ewakuacji ludności: 9 IX – z Ukraińską i Białoruską SSR, 22 IX – z Litewską SSR. Październik Powołanie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego.

1945 Luty Konferencja jałtańska – kolejne ustalenia Wielkiej Trójki w sprawie Polski; 27 II – żołnierze polskiego 6. samodzielnego batalionu pontonowo-mostowego wbijają pierwszy słup graniczny nad Odrą w Czelinie. Kwiecień Utworzenie dywizji rolno-gospodarczej WP (rozformowana 18 III 1946). Maj 8 V – koniec wojny w Europie; początek konfliktu granicznego z Czechosłowacją w rejonie ziem kłodzkiej i raciborskiej (największe nasilenie w czerwcu 1945, wygaszenie 10 III 1947 układem o przyjaźni, zakończenie 13 VI 1958 umową o ostatecznym wytyczeniu granicy). Lipiec Porozumienie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej z ZSRR o wymianie ludności. Lipiec/sierpień Konferencja poczdamska – przyjęcie propozycji Stalina w kwestiach wschodniej granicy Niemiec. Sierpień 13 VIII – dekret TRJN o zarządzie Ziem Odzyskanych, utworzenie Ministerstwa Ziem Odzyskanych (istniało do I 1949); 15 VIII – ustanowienie tymczasowej administracji kościelnej dla Ziem Odzyskanych, tzw. administracji apostolskich; 16 VIII – pierwsza umowa graniczna z ZSRR; 24 VIII – utworzenie Uniwersytetu Wrocławskiego.

1946 Styczeń Reaktywowanie Komisji Ustalania Nazw Miejscowości (pierwsze posiedzenie 2–4 III; od 1948 – Komisja Ustalania Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych). Luty Pierwsza umowa reemigracyjna z Francją (następne: IX i XI 1946, II 1948).

1947 Kwiecień Rozpoczęcie akcji Wisła – wysiedlenia ludności ukraińskiej (formalnie zakończona pod koniec VII 1947).

1948 Lipiec Otwarcie Wystawy Ziem Odzyskanych (do 31 X). Sierpień Światowy Kongres Intelektualistów w Obronie Pokoju we Wrocławiu.

1949 Styczeń Ustawa o scaleniu Zarządu Ziem Odzyskanych z ogólną administracją państwową.

1950 Styczeń Umowa o łączeniu rodzin z NRD. Lipiec Tzw. układ zgorzelecki (o wytyczeniu ustalonej i istniejącej polsko-niemieckiej granicy państwowej) – NRD uznaje granicę z PRL (korekty granicy na lądzie do 1951).

1951 Luty Największa powojenna korekta granicy – między Polską i ZSRR na odcinku ukraińskim.

1952 Wrzesień Kongres Ziem Odzyskanych we Wrocławiu.

1955 Luty Uchwała Rady Państwa o zakończenie stanu wojny i ustanowieniu pokojowych stosunków z Niemcami. Grudzień Ustne porozumienie między Polskim a Niemieckim Czerwonym Krzyżem w sprawie łączenia rodzin (kolejne w tej sprawie: w XII 1956 w XII 1970 wraz z paktem PRL-RFN i VIII 1975 podczas konferencji w Helsinkach).

1956 Grudzień Powołanie Komisji Rządowej do Spraw Ziem Zachodnich (do 1962).

1957 Marzec Umowa graniczna z ZSRR o przebiegu granicy z obwodem kaliningradzkim (demarkacja zakończona w 1958). Maj Powstanie Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich (rozwiązane w 1971).

1958 Marzec Protokół o rozgraniczeniu wód terytorialnych w Zatoce Gdańskiej – zakończenie wytyczania granicy z ZSRR.

1970 Grudzień Tzw. układ Gomułka-Brandt (o podstawach normalizacji stosunków między PRL i RFN) – RFN uznaje granicę z PRL (ratyfikacja w 1972).

1971 Czerwiec Ustawa o przejściu na Kościół rzymskokatolicki i inne Kościoły i związki wyznaniowe własności władanych nieruchomości na Ziemiach Zachodnich i Północnych.

1972 Styczeń Otwarcie granicy z NRD (do 1980). Czerwiec Bulla papieska „Episcoporum Poloniae coetus”, m.in. wprowadza stałą administrację kościelną dla Ziem Zachodnich i Północnych.

1989 Maj Umowa między PRL a NRD o granicy na wodach Bałtyku.

1990 Listopad Polsko-niemiecki traktat graniczny – zjednoczone Niemcy uznają granicę z Polską (ratyfikacja 1991).

1991 Kwiecień Umowa polsko-niemiecka o zniesieniu wiz – ostateczne otwarcie granicy zachodniej.

2011 Grudzień Umowa o małym ruchu granicznym z Rosją (dot. obwodu kaliningradzkiego, weszła w życie 27 VII 2012).

 

Powierzchnia Polski (w tys. km kw.)

• Królestwo Polskie za ostatniego Piasta:
(1370 r.) 244

• Rzeczpospolita Obojga Narodów:
(1582 r.) 867
(1619 r.) 990
(1771 r.) 733
(1794 r.) 215 [pełna treść dostępna dla abonentów Polityki Cyfrowej]

Powierzchnia Polski (w tys. km kw.)

• Królestwo Polskie za ostatniego Piasta:
(1370 r.) 244

• Rzeczpospolita Obojga Narodów:
(1582 r.) 867
(1619 r.) 990
(1771 r.) 733
(1794 r.) 215

• Księstwo Warszawskie:
(1807–15 r.) 157,2

• Królestwo Polskie (Kongresowe):
(1815–1918 r.) 128,5

• II RP:
(1918–39 r.) 388,6 (389,7 po zajęciu Zaolzia)

• PRL/III RP:
(od 1945 r.) 312,6

Kresy Wschodnie

Obszar: 179 649 km kw. (ok. 46 proc. terytorium II RP).

Ludność: • W 1931 r. ogółem 12,1 mln, w tym 4,3 mln Ukraińców, 3,5 mln Polaków (w 1939 r. ok. 4 mln), 1 mln Żydów, 0,9 mln Białorusinów. • Polacy wysiedleni z Kresów na terytorium nowej Polski – łącznie ok. 1,5 mln. • Na byłych Kresach Wschodnich pozostało ok. 1 mln Polaków.

Kresy Zachodnie

Obszar: 101 000 km kw. (ok. 32 proc. terytorium obecnej Polski).

Ludność: • W 1939 r. na tych terenach mieszkało 8,8 mln osób, z czego 7,1 mln Niemców i 1,3 mln Polaków (największe skupisko na Śląsku Opolskim). • W 1945 r. – ok. 3 mln Niemców i ok. 1 mln Polaków. • 14 lutego 1946 r. pierwszy po II wojnie spis ludności, tzw. sumaryczny, wykazał: 4 822 075 mieszkańców, w tym 2 571 625 Polaków, 2 036 439 Niemców, 26 009 osób innej narodowości oraz 188 002 osób, co do których nie zakończono postępowania rehabilitacyjnego lub weryfikacyjnego (osoby niezweryfikowane musiały opuścić Polskę jako Niemcy). • 31 grudnia 1948 r. kolejny spis wykazał: ogółem 5,6 mln mieszkańców, w tym 5,5 mln Polaków, 100 tys. Niemców (głównie w okolicach Szczecina i Wrocławia).

Powojenne korekty granic

Przebieg nowych granic Polski, ustalony na konferencjach w Jałcie (4–11 lutego 1945 r.) i Poczdamie (17 lipca – 2 sierpnia 1945 r.) został przypieczętowany przez układ podpisany 16 sierpnia 1945 r. przez Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej z ZSRR. Wprowadzono później kilka zmian, m.in. w latach 1945 i 1951 korygowano linię graniczną z Niemcami, wymieniając się niewielkimi miejscowościami oraz wytyczając na nowo linię na wyspie Uznam, co dało Świnoujściu dostęp do ujęcia wody pitnej.

W 1958 r. zmiany granicy z Czechosłowacją dotyczyły głównie pól uprawnych i dojazdów do nich, choć wymiana nie była równa i Polska oddała o prawie 400 ha więcej, niż dostała.

Najpoważniejsza zmiana miała miejsce 15 lutego 1951 r. – ZSRR przejął 480 km kw. województwa lubelskiego w kolanie Bugu (z miejscowościami Bełz, Krystynopol, Uhnów, Waręż), gdzie odkryto bogate złoża węgla kamiennego. Polska otrzymała 480 km kw. obwodu drohobyckiego o ubogich glebach i wyeksploatowanych złożach ropy (z Ustrzykami Dolnymi i wsią Czarną). Ludność z okolic Sokala przesiedlono w Bieszczady, a cały majątek nieruchomy przeszedł razem z ziemią na rzecz nowego właściciela.

Załączniki

  • Wędrujące granice Rzeczpospolitej

    Wędrujące granice Rzeczpospolitej - [rys.] Sobczak Marek

  • Z Kresów na Kresy

    Z Kresów na Kresy - [rys.] Sobczak Marek

  • Korekta granic z 1951 r.

    Korekta granic z 1951 r. - [rys.] Sobczak Marek