POLITYKA

Poniedziałek, 24 lipca 2017

Polityka - nr 6 (6) z dnia 2016-06-15; Pomocnik Historyczny. Dzieje Turków; s. 10-11

Podręczny słowniczek pojęć

Alfabet turecki – oparty na alfabecie łacińskim, wprowadzony w 1928 r. na miejsce alfabetu arabskiego. Dodano w nim litery nieznane w innych alfabetach, jak ğı (i bez kropki), literom c, j, y nadano inną wymowę, zaś çş przejęto z innych alfabetów. Liczy więc 28 liter: a, b, c, ç, d, e, f, g, ğ, ı, i, j, k, l, m, n, o, ö, p, r, s, ş, t, u, ü, v, y, z.

Wymowa:

c jak pol. dż, koca (wielki), wym. kodża;

ç jak pol. cz, çocuk (dziecko) – czodżuk;

ğ w otoczeniu samogłosek a, ı, o, u nie wymiawia się, porzedzająca lub następująca samogłoska nieco się wydłuża, dağ (góra) – dâ;

w otoczeniu samogłosek e, i, ö, ü wymawia się jak j, değnek (kij) – dejnek;

ı jak pol. y, kapı (drzwi) – kapy;

j jak pol. ż, proje (projekt) – proże;

l w otoczeniu samogłosek e, i, ö, ü, przed â, u wymawia się jak pol. l, el (ręka) – el;

w otoczeniu samogłosek a, ı, o, u wymawia się jak pol. ł, bal (miód) – bał;

ö jak niem. ö, franc. eu;

ş jak pol. sz, boş (pusty) – bosz;

ü jak niem. ü, franc. u.

 

aga (ağa) – tytuł i zwrot grzecznościowy

ajan (ayan) – notabl, właściciel ziemski, pełniący określone obowiązki administracyjne

akcze (akçe) – dosł. bielutki, nazwa srebrnej monety używanej w Imperium Osmańskim, znanej w Europie jako asper

akyndży (akıncı) – żołnierz formacji lekkiej kawalerii, dokonującej podjazdów, napadów, często na tyłach wroga, rekrutującej się z ludności tureckiej i nietureckiej

bahszysz (bahşiş) – podarek, współcześnie – łapówka

bakan – minister

başbakan – premier

bazar (çarşı) – targ, kryte lub otwarte założenie architektoniczne ze sklepami, straganami, a nawet warsztatami rzemieślniczymi

bej, beg (bey) – wódz

bejlik (bejlik) – księstwo

bejlerbej (beylerbeyi) – gubernator, namiestnik prowincji

deli – dosł. szalony, żołnierz lekkiej jazdy, forpoczty, kawalerzysta w obszarach przygranicznych w Imperium Osmańskim

derebej (derebey, derebeyi) – dosł. pan doliny, feudalny właściciel wielkiej posiadłości ziemskiej; od XVIII w. tworzyli w Anatolii autonomiczne posiadłości – derebeylik

dewszirme (devşirme) – branka, przymusowy pobór chłopców z rodzin chrześcijańskich w Imperium Osmańskim

Divan-i Hümayun – Rada Sułtańska, powstała za panowania sułtana Mehmeda II. Do poł. XVII w. była najważniejszym organem rządowym Imperium Osmańskiego. Sułtan uczestniczył w posiedzeniach Rady, ale mógł nie brać w niej udziału, przysłuchując się przez okratowane okno w sali Rady. Sulejman I zniósł obowiązek uczestniczenia sułtana w posiedzeniach. Odbywały się one w Kubbealtı, znajdującym się na drugim dziedzińcu pałacu Topkapı. W czasie posiedzeń poddani wręczali petycje i zgłaszali skargi. Rada zbierała się co najmniej cztery razy w tygodniu, z udziałem →wielkiego wezyra i pozostałych wezyrów. W XVII w. włączono do Rady →kapudan paszę (admirała floty) i →bejlerbeja Rumelii. Osobno Dywan zbierał się dla omówienia ważnych spraw, jak np. ustalenie wysokości i wypłata żołdu janczarom. Radzie podlegały: Nişan Kalemi – urząd zajmujący się wysyłaniem rozkazów do urzędników w randze wezyra, Ru’us Kalemi – urząd zajmujący się mianowaniem na stanowiska poniżej rangi wezyra, a także urząd ds. ceremonii i urząd historiografa (vakanüvüs). Od XVII w. duże znaczenie zyskał Dywan wielkiego wezyra, Babı Ali, zw. też Drugim Dywanem (İkinci Dian). Mieścił się on w rezydencji wielkiego wezyra. Przejął stopniowo większość spraw prowadzonych przez Radę Sułtańską. W okresie tanzimatu (art. s. 26) Rada zajmowała się przede wszystkim wprowadzaniem reform.

dywan – w poezji osmańskiej zbiór wierszy jednego poety

efendi – tytuł i zwrot grzecznościowy

ferman, firman – ...

[pełna treść dostępna dla abonentów Polityki Cyfrowej]