POLITYKA

środa, 27 września 2017

Polityka - nr 7 (9) z dnia 2017-06-27; Pomocnik Historyczny. 3/2017. Dzieje Indii; s. 8-14

Agnieszka Kuczkiewicz-Fraś

Prolog: Planeta Babel

Specyfikę cywilizacji indyjskiego subkontynentu uwypuklają wielojęzykowość i wieloetniczność. Przyrastały od zamierzchłej przeszłości i dziś tworzą problemy.

Studnia bez dna. Jedną z przyczyn skomplikowanej mozaiki językowo-etnicznej jest z pewnością geograficzna izolacja subkontynentu, od południa oblewanego przez wody Oceanu Indyjskiego na długości ponad 8 tys. km, zaś od północy i północnego zachodu ograniczonego niemal nieprzebytymi pasmami Himalajów i Hindukuszu. Takie odseparowanie sprawia, że Indie często porównuje się do studni bez dna – to, co do niej wpadnie, zostaje tam już na zawsze, wpasowując się niczym klocek w układankę i wzbogacając niezmierność indyjskiej różnorodności. Przez tysiąclecia Azja Południowa wchłaniała napływającą ludność wraz z jej językami, wierzeniami, tradycjami kulturowymi i ideami, z jednej strony pozwalając im mieszać się ze sobą (synkretyzm), z drugiej – stwarzając możliwość zachowania własnej specyfiki i odrębnej drogi rozwoju (separatyzm). Rozdrobnienie i przemieszanie południowoazjatyckiego społeczeństwa nigdzie chyba nie jest tak wyraźne, jak w sferze języka, stanowiącego wszak jedną z najważniejszych płaszczyzn samoidentyfikacji jednostek i grup. Aby zrozumieć fenomen indyjskiej wielojęzykowości, trzeba poznać najważniejsze fakty dotyczące etnolingwistycznej historii tej części świata.

Negryci. Zgodnie z założeniami wypracowanej na podstawie badań mitochondrialnego DNA i najbardziej rozpowszechnionej w ostatnich latach wśród uczonych teorii o pochodzeniu ludzkości ze wspólnego afrykańskiego źródła (tzw. teoria wyjścia z Afryki czy też teoria mitochondrialnej Ewy), pierwsi ludzie dotarli na indyjski subkontynent ok. 60 tys. lat temu. Z Afryki w kierunku wschodnim, wzdłuż południowych wybrzeży Półwyspu Arabskiego i Iranu, migrowała wówczas ludność protoaustraloidzka, która zasiedliła m.in. centralne i południowe tereny Półwyspu Indyjskiego i wyspy Andamany, a następnie powędrowała do położonych dalej na południowy wschód rejonów Azji i Oceanii.

Znani jako Negryci, co w języku hiszpańskim (negritos) oznacza po prostu mali czarni ludzie, pierwsi mieszkańcy subkontynentu charakteryzowali się niskim wzrostem, bardzo ciemną skórą i falistymi lub kręconymi włosami. Z biegiem czasu zaczęli oni mieszać się z ludnością napływającą w późniejszych wiekach i chociaż obecnie plemiona negryckie zamieszkują już tylko na Andamanach, to ich geny można odnaleźć u większości populacji centralnych i południowych Indii. Natomiast część migrującej ludności australoidzkiej najprawdopodobniej zawróciła z terenów Azji Południowo-Wschodniej i osiedliła się w trudno dostępnych, pokrytych lasami górach w centralnej i północno-wschodniej części subkontynentu oraz na Sri Lance, dając początek żyjącym tam plemionom austroazjatyckim.

Ludy drawidyjskie i tybeto-birmańskie. Kolejna fala migracji sprowadziła na indyjski ląd ludy drawidyjskie, wciąż jednak nie potrafimy określić ani kiedy Drawidzi dotarli do Indii, ani skąd się wywodzili. Pewne jest to, że przybyli przed ludami indoaryjskimi, czyli wcześniej niż w II tysiącleciu p.n.e. Jeśli słuszna jest hipoteza łącząca ich z cywilizacją doliny Indusu (vel Harappy i Mohendżo-daro, art. s. 18), można założyć, że zasiedlali północno-zachodnie tereny Indii już w drugiej połowie IV tysiąclecia p.n.e. Najprawdopodobniej przywędrowali z zachodu, być może z okolic Morza Śródziemnego lub terenów tzw. Żyznego Półksiężyca na Bliskim Wschodzie, a ich migracja mogła mieć związek z rozprzestrzenianiem się ludności rolniczej w okresie rewolucji późnego neolitu. Jedna z hipotez, powołując się na zbieżności w zakresie języka i kultury, wiąże Drawidów z mieszkańcami starożytnego państwa Elam we wschodnim Iranie, jednak według wielu badaczy argumenty przemawiające na jej rzecz nie są wystarczające.

Również wcześniej niż Indoariowie zaczęły na tereny Indii przenikać z północnego wschodu grupy ludności chino-tybetańskiej, które później wyodrębniono w podgrupę tybeto-birmańską. Ludność ta osiedlała się na obszarze dzisiejszego pogranicza Indii, Birmy i Bangladeszu, a także w Himalajach i Tybecie. Teksty wedyjskie i sanskryckie wspominają o kiratach (góralach), których aryjscy przybysze spotykali w górzystych terenach północnego wschodu i którzy różnili się wyglądem i językiem zarówno od zamieszkujących zalesione góry niszadów – tak określali Ariowie plemienną ludność pochodzenia austroazjatyckiego – jak i od rozsianych na całym obszarze Indii Drawidów, nazywanych przez nich dasami.

Indoariowie. Początek napływu półkoczowniczych plemion indoaryjskich z północnego zachodu do Azji Południowej datuje się na ok. połowę II tysiąclecia p.n.e. (art. s. 15). Indoariowie, należący do wielkiej rodziny ludów indoeuropejskich, przemieszczali się najprawdopodobniej z terenów środkowoazjatyckich stepów nadczarnomorskich, jako część większej formacji indoirańskiej. Po dotarciu na tereny dzisiejszego Iranu, z bliżej nieznanych powodów, grupa ta ...

[pełna treść dostępna dla abonentów Polityki Cyfrowej]

Załączniki

  • Języki na subkontynencie

    Języki na subkontynencie - [rys.] Sobczak Marek

  • Główne języki indoaryjskie

    Główne języki indoaryjskie - [rys.] Sobczak Marek

  • Główne języki drawidyjskie

    Główne języki drawidyjskie - [rys.] Sobczak Marek