POLITYKA

Sobota, 27 maja 2017

Polityka - nr 6 (6) z dnia 2016-06-15; Pomocnik Historyczny. Dzieje Turków; s. 12-25

Agata Pawlina

Skąd Turcy przybyli

Wspólne prapoczątki ludów turkijskich giną w pyle Wielkiego Stepu, w dalekiej Azji. Warunki geograficzne i klimatyczne zmusiły je tam do przyjęcia koczowniczego trybu życia. Dzisiejsze rozmieszczenie potomków dawnych Turków na ogromnym obszarze Eurazji obrazuje ich wielowiekową wędrówkę na zachód.

Teoria ałtajska. Za kolebkę ludów turkijskich uważa się Ałtaj, pasmo górskie rozciągające się od południowo-wschodnich krańców Niziny Zachodniosyberyjskiej do pustyni Gobi, a dokładniej tę jego część, która znajduje się na obszarze dzisiejszej Mongolii. Tzw. teoria ałtajska, stworzona przez językoznawców, zakłada istnienie ałtajskiej rodziny językowej, w obręb której wchodzą języki tureckie, mongolskie, tungusko-mandżurskie, a według niektórych naukowców nawet japoński i koreański.

Nie da się jednak ostatecznie potwierdzić istnienia wspólnego praprzodka językowego dla wszystkich tych grup. Na przestrzeni wielu wieków koczujący przodkowie Turków, Mongołów, Tunguzów i Mandżurów wchodzili między sobą w różnorodne interakcje polityczne i kulturowe. Właśnie to, nie zaś wspólne pochodzenie, mogło doprowadzić do obserwowanego dzisiaj podobieństwa pomiędzy wymienionymi językami.

Auł, ułus, orda. Plemiona rywalizujące ze sobą, rozprzestrzenione na dużych obszarach, czasem oddzielone naturalnymi granicami (w postaci rzek sezonowych, pasm górskich, pustyń), z początku mogły tworzyć odmienne kultury, mogły też posługiwać się różnymi językami. Wędrując w poszukiwaniu nowych terenów (art. s. 14), koczownicy łączyli się w związki rodowe (auły) i wspólnoty plemienne (ułusy), a ostatecznie – drogą układów lub podboju – powstawało państwo stepowe. Kiedy tak utworzonej wspólnocie zaczynało brakować środków do życia i zaczynała utrzymywać się głównie z rabunku na okolicznej ludności osiadłej, powstawała orda – organizacja polityczno-wojskowa. Jeśli była skuteczna, mogła następnie przekształcić się w stepowe imperium.

Dominujące w danym okresie rody lub wspólnoty plemienne użyczały imienia wszystkim podbitym przez siebie ludom, które niekoniecznie musiały mieć to samo etniczne pochodzenie. Zwycięzcy dyktowali dalsze kierunki ekspansji, a ich dominacja polityczna miała też wpływ na przekształcenia języków i kultur. Państwa stepowe przechodziły do historii pod nazwą panującego ludu, ale nie znaczyło to, że wszystkie podbite przez ten lud plemiona ulegały asymilacji kulturowej w równym stopniu.

Tajemnica państwa Hsiungnu. Historia po raz pierwszy usłyszała o Turkach dopiero w VI w. n.e., jednak część naukowców zakłada, że ludy prototureckie były obecne już 800 lat wcześniej wśród plemion wchodzących w obręb pierwszego poświadczonego w źródłach historycznych stepowego imperium, które znamy pod nazwą Hsiungnu. W poszukiwaniu łupów Hsiungnu nękali ludność osiadłą na terytorium Chin od końca III w. p.n.e. Dla ochrony przed nimi został wybudowany Wielki Mur.

Według niektórych teorii z tego samego związku plemiennego wywodzą się Hunowie, którzy w V w., prowadzeni przez Atyllę, doprowadzili do ostatecznego upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego. Nie wiemy, jaki element etniczny rzeczywiście dominował w państwie Hsiung-nu. Nie udaje się więc ani ostatecznie potwierdzić, ani wykluczyć tureckości ludów, które wchodziły w jego skład.

Turkuci. W VI w. skrupulatny chiński kronikarz zapisał nazwę rodu stojącego na czele uciążliwych hord barbarzyńców z północy jako T’u-küe. Z późniejszych o dwieście lat starotureckich źródeł pisanych dowiadujemy się, że oni sami nazywali siebie Türk: silny, potężny. W języku polskim tę pierwszą poświadczoną historycznie grupę turecką nazywamy Turkutami. Udało im się stworzyć potężne państwo, w szczytowym momencie rozwoju rozciągające się na terytorium niemal całego Wielkiego Stepu. Od tego właśnie tworu politycznego zaczyna się historia najbardziej ruchliwego elementu etnicznego spośród azjatyckich koczowników, których ekspansja na zachód wpływała na historię całej Eurazji. Co ciekawe, ze wspomnianych chińskich źródeł możemy wnioskować, że sam ród panujący nad rzeszą wojowników, od którego stepowe państwo Turkutów wzięło swoją nazwę, był… mongolski.

Kaganat Turkutów

Ród Aszyna. W V w. władzę nad stepami pomiędzy górami Chingan i Ałtajem sprawowali Żuan żuanie, w których państwie prawdopodobnie dominowały ludy mongolskie. Kres ich panowaniu przyniósł bunt jednego z podległych plemion – Turkutów, którzy słynęli z umiejętności wytwarzania pięknych i trwałych przedmiotów z żelaza. To, że dostarczali swoim władcom wyroby kowalskie, świadczy o ich wyższym etapie rozwoju cywilizacyjnego. Jednak takie zajęcie, kojarzące się raczej z ludnością osiadłą, nie przysparzało im chwały w oczach koczowniczych pobratymców. Ambitny i zdolny przywódca Turkutów Bumyn z rodu Aszyna (art. s. 16), widząc wewnętrzne osłabienie państwa Żuan żuanów i upewniwszy się, że zdobył wystarczającą ...

[pełna treść dostępna dla abonentów Polityki Cyfrowej]

Załączniki

  • Pierwsza konfederacja plemion tureckich (XI-XII w.)

    Pierwsza konfederacja plemion tureckich (XI-XII w.) - [rys.] Marek Sobczak

  • Konfederacje wschodnich Turków (VII-IX w.)

    Konfederacje wschodnich Turków (VII-IX w.) - [rys.] Marek Sobczak

  • Władztwa zachodnich Turków (XII-X w.)

    Władztwa zachodnich Turków (XII-X w.) - [rys.] Marek Sobczak

  • Władztwa zachodnich Turków (X-XI w.)

    Władztwa zachodnich Turków (X-XI w.) - [rys.] Marek Sobczak

  • Sułtanat Rum Seldżuków Anatolijskich (XI-XII w.)

    Sułtanat Rum Seldżuków Anatolijskich (XI-XII w.) - [rys.] Marek Sobczak