POLITYKA

Wtorek, 11 grudnia 2018

Polityka - nr 47 (2630) z dnia 2007-11-24; Polityka. Pomocnik Historyczny. Nr 4(9); s. 3-8

Piotr Osęka

Akcja w kanale

Tajny układ Anglii, Francji i Izraela

Efektem kryzysu sueskiego w 1956 r. była nie tylko ostateczna przegrana Anglii i Francji w tym rejonie świata. Dalekosiężną konsekwencję stanowiło przegrupowanie sił na scenie globalnej.

Późnym popołudniem 6 listopada 1956 r. wydawało się, że Egipt poniósł całkowitą klęskę. Niemal wszystkie z blisko 200 egipskich bombowców i myśliwców zostały zniszczone, zanim zdążyły wzbić się w powietrze, nieliczne znalazły schronienie w Syrii i Arabii Saudyjskiej. Salwy z angielskich i francuskich niszczycieli zrównały z ziemią baterie nadbrzeżnej artylerii. Brytyjskie i francuskie oddziały spadochronowe w ciągu kilkunastu godzin opanowały Port Said i Port Fuad, strzegące północnego wejścia do Kanału Sueskiego. Na domiar złego wycofujące się z Synaju dywizje egipskie poszły w rozsypkę i zostawiły w rękach nacierających Izraelczyków większość drogocennego sprzętu pancernego.

„100 milionów funtów przepadło” – rozpaczał prezydent Gamal Abdel Naser. Winą za klęskę obarczył nieudolnych sztabowców – „zostałem pokonany przez własną armię”. Następnie proklamował „wojnę ludową”: na ulicach Kairu stanęły skrzynie z bronią, którą rozdawano przechodniom. „Będziemy bić się o każdą wieś i każdy dom” – ...

Autor jest adiunktem w Instytucie Studiów Politycznych PAN.

Kanał Sueski

Kanat as-Suwajs, Danat as Suways, Suez Canal, Kanał Sueski – łączy Morze Śródziemne z Morzem Czerwonym, w całości leży na terytorium Egiptu i skraca drogę wodną z Europy do Azji. Ma 161 km długości, 160–200 m szerokości i 15 m głębokości; co 10 km są zatoki dla mijających się statków. W południowej swej części przebiega przez jeziora: At-Timsah, Wielkie Jezioro Gorzkie i Małe Jezioro Gorzkie. Czas przejścia ok. 15 godzin. Główne porty: u południowego wejścia Suez, na trasie Al-Ismailia i Al-Kantara, przy północnym wejściu Port Said (zbudowany od podstaw wraz z kanałem).

Koncesję na budowę kanału uzyskał w 1854 r. od wicekróla Muhammada Saida Paszy (Egipt w owym czasie był częścią imperium osmańskiego) wicehrabia Ferdinand Marie de Lesseps, francuski przedsiębiorca i polityk. Dzięki jego staraniom w 1858 r. utworzono spółkę Towarzystwo Kanału Sueskiego (z przewagą kapitału francuskiego). Prace budowlane rozpoczęto w 1859 r. i prowadzono je 10 lat.

Początkowo de Lesseps korzystał z przymusowej pracy ludzi, lecz potem zrezygnowano (pod naciskiem Wielkiej Brytanii) z pracy robotników egipskich. Firmy francuskie dostarczyły kilkadziesiąt potężnych koparek, pogłębiarek i transporterów o napędzie parowym. Wybudowano także kolejkę parową na szynach do transportu urobku. Warunki poprawiły się wystarczająco, żeby ściągnąć do pracy Europejczyków. Byli wśród nich także Polacy (do faktu tego nawiązał Henryk Sienkiewicz w słynnej „W pustyni i w puszczy”), m.in. hydrotechnik Stanisław Janicki, kierownik robót Mieczysław Geniusz i urzędnik Cyprian Kuczewski. Wodę pitną dla ok. 25 tys. robotników dostarczano specjalnie zbudowanym kanałem. Poważny kryzys w budowie wywołała w 1865 r. epidemia cholery i febry.

Kanał Sueski otwarto dla żeglugi 17 listopada 1869 r. Uroczystość zaszczyciło swym udziałem wiele koronowanych głów, m.in. cesarz Franciszek Józef i francuska cesarzowa Eugenia. Wicekról Egiptu Ismail Pasza zamówił na tę okoliczność u Giuseppe Verdiego operę „Aida”, choć nie doszło do jej wystawienia w tym terminie.

Mimo że kanał miał skrócić drogę z Londynu do Bombaju o ponad 7,3 tys. km, rząd brytyjski początkowo robił wszystko, co mógł, aby projekt ten udaremnić. Krytykowano go jako fizycznie niewykonalny i zbyt kosztowny, aby przyniósł zyski. Później jednak Albion docenił znaczenie gospodarcze i strategiczne kanału. Brytyjczycy w 1875 r. odkupili egipskie akcje, uzyskując decydujący głos. W 1882 r. wojsko brytyjskie obsadziło strefę kanału, wywołując sprzeciw innych państw europejskich.

29 października 1888 r. w Stambule podpisano konwencję gwarantującą międzynarodowy charakter kanału. Po ogłoszeniu niepodległości Egiptu (1922 r.) status Kanału Sueskiego nie uległ zmianie, a podpisana w 1936 r. umowa brytyjsko-egipska nadal gwarantowała Wielkiej Brytanii prawo do baz wojskowych w tej strefie.

Żeglugę na kanale dwukrotnie zamykano z powodu konfliktów w regionie: w lipcu 1956 r., w wyniku tzw. kryzysu sueskiego (opisanego w artykule), i w czerwcu 1967 r., z powodu wojny arabsko-izraelskiej, tzw. sześciodniowej. Wschodni brzeg kanału znalazł się wówczas pod okupacją izraelską. Po wojnie Jom Kippur (kolejna wojna arabsko-izraelska, w październiku 1973 r., prowadzona w celu odzyskania przez Egipt i Syrię terenów utraconych w wojnie sześciodniowej) egipska kontrola nad kanałem została przywrócona. W 1975 r. wznowiono na nim żeglugę, dopuszczając do niej, po raz pierwszy, również Izrael.

Literatura:

Barry Turner, „Suez 1956. The Inside Story of the First Oil War”, Hodder & Stoughton 2006;

Keith Kyle, „Suez: Britain‘s End of Empire in the Middle East”, I.B. Tauris 2002;

Anthony Gorst, Lewis Johnmann, „The Suez Crisis”, Routledge 1997;

Veljko Mičunovič, „Dziennik moskiewski – 1956”, Warszawa, NOWA 1988;

Douglas Little, „Mission Impossible: The CIA and the Cult of Covert Action in the Middle East”, „Diplomatic History”, 5/2004;

Lindsay Frederick Braun, „Suez Reconsidered: Anthony Eden‘s Orientalism and the Suez Crisis”, „The Historian”, 3/2003;

Ralph Negrine, „The Press and the Suez Crisis: A Myth Re-Examined”, „The Historical Journal”; 4/1982;

http://www.ena.lu/mce.cfm;

http://www.acig.org/artman/publish/article_256.shtml.

Załączniki

  • Kanał Sueski

    Kanał Sueski