POLITYKA

Poniedziałek, 22 lipca 2019

Polityka - nr 45 (2477) z dnia 2004-11-06; s. 88-91

Społeczeństwo / Krewni i kuzyni

Barbara PietkiewiczAnna Moleń  [wsp.]

Bez cioci na imieninach

Któż dziś bez słownika odszyfruje Szymona Szymonowica: „Żołwice i bratowe u jednego stołu/I świekry i niewiestki jadają pospołu”? Na naszych rodzinnych mapach figurują – prócz ciotki i wujka – zwykle już tylko szwagier, szwagierka, teść, teściowa. I koniec.

Jeszcze tak niedawno trzymano po domach ciotki-rezydentki, aby pilnowały cnoty córek na wydaniu. I stale był na horyzoncie rodzinnym liczny zastęp kuzynek i kuzynów, kontrolujących, co robią i jak żyją wszyscy spowinowaceni, aby na światło dzienne nie przedostało się nic, co przyniosłoby ujmę familii.

Wpada szwagier na kielicha

Zofia Feliks badała życie towarzyskie w warszawskich blokach na przełomie lat 60. i 70. W rodzinach robotniczych, zasiedlających powstające wówczas blokowiska, licznie objawiali się krewni z miasta i ze wsi. Wizyty te miały charakter – jak pisze Feliks – utylitarno-potoczny.

Przyjeżdżał szwagier pomóc złożyć szafę, zaś wujenka – kupić kremplinę na garsonkę. Wieczorem, po „Czterech pancernych”, piło się nowo odkrytą miejską kawę. Wpadał cioteczny brat na kielicha, już nie chłop, lecz robotnik. Na imieniny też prosiło się krewniactwo bliższe i dalsze, a jak się w blokowym mieszkaniu przy stole nie pomieścili, to jedli na raty i było dobrze.

Jesienią miejscy walili na pola krewniacze pomagać ...

Kto komu żółwicą, kto przestryjcem?

Słowniczek powiązań familijnych

bastrzę, pokrzywnik, wyleganiec – dziecko z nieprawego łoża
brat cioteczny (dawniej: brat wujeczny) – syn brata matki
brat przecioteczny – syn siostry babki
brat przyrodni (dawniej: półbrat) – brat mający innego ojca albo inną matkę
brat rodzono-cioteczny – syn siostry matki
bratanek – syn brata (w stosunku do siostry ojca)
bratanica (dawniej: bratanka) – córka brata (w stosunku do siostry ojca)
bratowa (dawniej: jątrew) – żona brata
ciotka – siostra matki, siostra ojca
kum, kuma – rodzice chrzestni w stosunku do siebie i do rodziców dziecka lub rodzice dziecka w stosunku do rodziców chrzestnych
kuzyn, brat stryjeczny – syn brata ojca
kuzynka, siostra stryjeczna – córka brata ojca
pociot, paciot, naciot – mąż ciotki
pociotek – daleki krewny
przedwieć, stary wuj – brat babki
przestryjec, prastryjec, stary stryj – brat dziadka
siostra cioteczna (dawniej: siostra wujeczna) – córka brata matki
siostra przecioteczna – córka siostry babki
siostra przyrodnia (dawniej: półsiostra) – siostra mająca innego ojca albo inną matkę
siostra rodzono-cioteczna – córka siostry matki
siostrzenica – córka siostry
siostrzeniec (dawniej również: siostrzanek, siestrzan) – syn siostry
stryj (dawniej: stryk) – brat ojca
stryjenka, stryjna – siostra ojca, również: żona brata ojca
surzyna (używane do XVII w.) – żona szwagra
synowa (od synowa żona; dawniej: sneszka, niewiastka) – żona syna
synowica (używane do poł. XIX w.) – córka brata (w stosunku do brata ojca)
synowiec (używane do poł. XIX w.) – syn brata (w stosunku do brata ojca)
szwagier (dawniej: dziewierz) – brat męża
szwagier (dawniej: swak) – mąż siostry
szwagier (dawniej: szurza) – brat żony
szwagierka (dawniej: świeść, szwagrowa) – siostra żony
szwagierka (dawniej: żełwa, zołwa, żołwica) – siostra męża
świekr, świekier – ojciec męża
teść (dawniej: cieść) – ojciec żony
wuj – brat matki
wujenka, wujna – żona brata matki
zięć (od: zająć żonę rodzicom) – mąż córki

Na podstawie: Witold Doroszewski „Słownik języka polskiego”, Zygmunt Gloger „Encyklopedia staropolska”, Władysław Kopaliński „Słownik mitów i tradycji kultury”–

Drabina zaufania

1......Współmałżonek
2......Dzieci
3......Przyjaciele
4......Rodzice
5......Rodzeństwo
6......Koledzy
7......Duchowni
8......Specjaliści
9......Eksperci
10......Krewni
11......Sąsiedzi

Na podstawie badań Aldony Żurek z UAM w Poznaniu