POLITYKA

Czwartek, 14 grudnia 2017

Polityka - nr 21 (3060) z dnia 2016-05-18; s. 34-35

Społeczeństwo

Joanna Cieśla

Brakuje czasu. I żony

Prof. dr hab. Ewa Łojkowska o tym, dlaczego w nauce ciągle jest mniej kobiet niż mężczyzn

Joanna Cieśla: – Kobiecie trudniej jest zrobić karierę w nauce niż w biznesie czy życiu publicznym?
Ewa Łojkowska: – Trudności wszędzie są podobne, ale w nauce są bardziej widoczne, bo można wyraźniej zdefiniować kolejne etapy awansu naukowego – najpierw doktorat, potem habilitacja, profesura. I rzuca się w oczy, że na pierwszym etapie kobiet jest zdecydowanie więcej niż na kolejnych. Kobiety w Polsce, jak wiadomo, studiują częściej niż mężczyźni i także wśród doktorantów stanowią większość. W gronie pracowników uczelni ze stopniem doktora kobiety stanowią około 50 proc. Ale im wyższy etap, tym jest ich mniej. Wśród profesorów zwyczajnych – ledwie około 10 proc. Najczęściej tłumaczy się to wciąż jeszcze większym obciążeniem kobiet niż mężczyzn obowiązkami rodzinnymi.

Ale przecież to największe obciążenie przypada na czas, kiedy rodzą się dzieci – i robi się doktoraty.
Faktycznie, dziewczyny często rodzą dzieci w czasie robienia doktoratów albo wkrótce po ich uzyskaniu. I właśnie po urodzeniu postanawiają często odejść z nauki. Albo przerywają pracę na rok, dwa lata, trzy lub więcej. A im dłuższa przerwa – a coraz częściej decydują się na dłuższe przerwy – tym trudniej wrócić.

Kobiety robią dłuższe niż kiedyś przerwy związane z macierzyństwem?
Tak, kiedyś wracały do pracy po czterech–pięciu miesiącach. W ostatnich latach urlop macierzyński został wydłużony – to oferta, z której chcą skorzystać. Pewne znaczenie ma też poprawa poziomu życia w Polsce; wzrosły pensje – częściej niż kiedyś zarobki mężczyzny wystarczają na utrzymanie rodziny. A jednocześnie wymagania i obciążenia w każdej pracy się zwiększyły. Jeśli jedno z partnerów pracuje na 150 proc., to ktoś musi opanować dom.

Kariera naukowa kobiet obrywa rykoszetem za rozwój gospodarczy?
Tak bywa, choć przy w miarę równym rozłożeniu obowiązków rodzinnych między partnerów tak nie musi być.

Z czego żyje młoda pracowniczka nauki?
To zależy od tego, gdzie i na jakim stanowisku pracuje. Zwykle młodzi naukowcy są zatrudnieni na etatach naukowo-dydaktycznych (asystentów lub adiunktów), prowadzą zajęcia dla studentów i równolegle pracę badawczą. Ale od kilku lat można występować do Narodowego Centrum Nauki o tworzenie w ramach projektu badawczego nowych etatów dla pracowników naukowych. Takie osoby nie mają obciążeń dydaktycznych, prowadzą tylko badania.

Czy kobiety mają utrudniony dostęp do grantów?
Od początku działalności NCN – a to największa jednostka, która finansuje badania naukowe w Polsce – mężczyznom przyznano prawie 6,2 tys. grantów, kobietom – 4,5 tys. To zgadza się z proporcjami kobiet i mężczyzn pracujących w nauce. Mężczyźni uzyskali 2,8 mln zł, a kobiety – 1,5 mln.

Czyli granty mężczyzn są droższe.
Tak, nieco droższe. Wyjaśnieniem jest podobna prawidłowość przy uzyskiwaniu grantów, jak w zdobywaniu kolejnych stopni naukowych. Kobiety dostają więcej projektów skierowanych do najmłodszych pracowników naukowych, ale już na wyższych etapach naukowego rozwoju liczba grantów uzyskiwanych przez kobiety jest niższa niż liczba grantów uzyskiwanych przez mężczyzn. Finansowanie z programu Maestro dla najbardziej doświadczonych i zasłużonych badaczy dostało tylko 25 kobiet, a 140 mężczyzn, ale to i tak procentowo więcej niż odsetek kobiet wśród profesorów zwyczajnych. Jestem daleka od mówienia, że w NCN jest preferencja dla grantów składanych przez mężczyzn.

W takim razie po co przyznawać takie stypendia, jak L’Oréal Polska dla Kobiet i Nauki?
Ten program został pomyślany jako sposób wsparcia kobiet na etapie kończenia pracy doktorskiej albo habilitacyjnej, gdy obciążeń związanych z pracą naukową jest najwięcej. Laureatki mogą wydać te pieniądze, jakkolwiek chcą – pojechać na konferencję naukową, ale też na przykład zatrudnić opiekunkę do dziecka albo kogoś, kto załatwi choćby tak trywialną sprawę jak sprzątanie mieszkania. Pani prof. Anna Podhajska, która była inicjatorką tej nagrody, zawsze mówiła, że tym, czego kobietom najbardziej brakuje w karierze naukowej, jest żona. Dziś to ma inny wydźwięk niż 16 lat temu. Ale faktycznie chodzi o wsparcie kobiet w organizacji życia, umożliwienie jakiegoś drobnego luksusu – podarowanie dodatkowej chwili na czytanie literatury naukowej albo pięknej, bo to też rozwija.

Są głosy, że podobne programy mogą mieć faktycznie charakter dyskryminujący – oficjalnie faworyzując kobiety, traktują je jako wymagające specjalnego wsparcia.
Nie podzielam tych obaw, choć zwłaszcza w przeszłości też docierały do mnie głosy, że specjalna nagroda dla kobiet to stygmatyzacja. Fakty są jednak takie, iż kobiety wciąż jeszcze mają więcej pozanaukowych obciążeń niż ...

[pełna treść dostępna dla abonentów Polityki Cyfrowej]

Prof. dr hab. Ewa Łojkowska pracuje w Międzyuczelnianym Wydziale Biotechnologii Uniwersytetu Gdańskiego i Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego. Należy do najbardziej znanych i cenionych polskich biotechnologów roślin. Przewodniczy jury konkursu L’Oréal dla Kobiet i Nauki.