POLITYKA

Wtorek, 21 maja 2019

Polityka - nr 11 (2495) z dnia 2005-03-19; Polityka. Niezbędnik Inteligenta; s. 34-38

Literatura. Renesans powieści detektywistycznych

Wojciech Józef Burszta

Bronię kryminału!

Detective stories przeżywają w świecie, a w ślad za nim także w Polsce, niebywały renesans. Na naszych oczach – jeśli tylko chcemy widzieć – objawia się fascynująca panorama tego głównego nurtu literatury rozrywkowej: rodzą się jej nowe podgatunki, zmienia sposób konstrukcji i narracji, typ bohatera, kontekst społeczny intrygi tych z pozoru standardowych książek. Ale nie wypada o tym rozprawiać na salonach. Dlaczego?

Kiedy zdarza mi się zdradzić przed znajomymi i przyjaciółmi, że moją ulubioną lekturą podróżną są bez wyjątku kryminały, thrillery i powieści detektywistyczne, w najlepszym wypadku wzbudza to politowanie, niekiedy zażenowanie, a najczęściej – powoduje zmianę tematu rozmowy. Inne gatunki tzw. literatury popularnej z wolna torują sobie drogę na salony w tym sensie, że już się o nich godzi rozprawiać i przyznawać do znajomości autorów uważanych za zgrabnych opowiadaczy codzienności, zwłaszcza jeśli któraś z powieści doczeka się – zawsze nobilitującej – ekranizacji. Nie dotyczy to wszakże powieści sensacyjnych i horrorów, których akceptująca znajomość powinna się ograniczać do klasyki, a więc Artura Conan Doyle’a (traktowanego z przymrużeniem oka, oczywiście), Raymonda Chandlera, Agaty Christie, Georgesa Simenona, Kena Folleta i kilku jeszcze spiżowych postaci ze złotego okresu kryminału. O nowszej literaturze z tego kręgu właściwie się nie pisze, bo nie sposób uważać krótkich wzmianek gazetowych za poważne potraktowanie tematu.

Dziwna to ...

prof. Wojciech Burszta (47 l.), antropolog, kulturoznawca, eseista i krytyk kultury, kierownik Katedry Antropologii Kultury w Szkole Wyższej Psychologii Społecznej w Warszawie, profesor w Zakładzie Badań Narodowościowych Instytutu Slawistyki PAN. Autor ponad 200 publikacji naukowych. Prywatnie zapalony miłośnik kryminałów, które pochłania najczęściej w czasie regularnych podróży pociągami na trasie Warszawa–Poznań.

Historiapowieścikryminalnej

OJCIEC GATUNKU

Edgar Allan Poe (1809–1849)
„Zabójstwo przy rue Morgue” (1841)
pierwsze opowiadanie detektywistyczne

POWIEŚĆ DETEKTYWISTYCZNA

Artur Conan Doyle (1859–1930)
„Studium w szkarłacie” (1887)
narodziny Sherlocka Holmesa

Agatha Christie (1981–1976)
„Zabójstwo Rogera Ackroyda” (1926)
„Morderstwo w Orient Expressie” (1934)

POWIEŚĆ KRYMINALNO-PSYCHOLOGICZNA

Patricia Highsmith (1921–1995)
„Znajomi z pociągu” (1950)

Georges Simenon (1903–1989)
„Maigret i człowiek z ławki” (1953)

AMERYKAŃSKI CZARNY KRYMINAŁ

Dashiell Hammett (1884–1967)
„Sokół maltański” (1930)

Raymond Chandler (1888–1959)
„Żegnaj laleczko” (1940)
„Długie pożegnanie” (1953)

Ross Macdonald (1915–1983)
„Ruchomy cel” (1949)
„Basen topielców” (1950)

CZARNY KRYMINAŁ NOWEJ GENERACJI

James Ellroy (ur. 1948)
„Tajemnice Los Angeles”(1990)

POWIEŚĆ SZPIEGOWSKA

John Le Carré (ur. 1931)
„Ze śmiertelnego zimna” (1963)
„Krawiec z Panamy” (1996)

THRILLER SPISKOWY (GLOBAL CONSPIRACY THRILLER)

Robert Ludlum (1927–2001)
„Tożsamość Bourne'a” (1980)

THRILLER POLITYCZNY

Frederick Forsyth(ur. 1938)
„Dzień szakala” (1971)

EUROPEJSKI KRYMINAŁ SPOŁECZNY

Ian Rankin (ur. 1960)
„Black&Blue” (1997)

Henning Mankell (ur. 1948)
„Piąta kobieta” (1996)

Manuel Vazquez Montalban (1939–2003)
„Kwintet z Buenos Aires” (1999)

Donna Leon (ur. 1942)
„Śmierć w La Fenice” (1992)

THRILLER HISTORYCZNY

Umberto Eco (ur. 1932)
„Imię róży” (1980)

Boris Akunin (ur. 1956)
„Lewiatan” (2000)
„Radca stanu” (2001)

Arturo Perez-Reverte (ur.1951)
„Klub Dumas” (1993)

Dan Brown (ur. 1964)
„Anioły i demony” (2000)
„Kod Leonarda da Vinci” (2003)

SERIAL MURDER THRILLER (THRILLERY O SERYJNYCH MORDERCACH)

Thomas Harris (ur. 1940)
„Czerwony smok” (1981)
„Milczenie owiec” (1988)
„Hannibal” (1999

Jonathan Kellerman (ur. 1949)
„Doktor śmierć” (2000)

THRILLER PRAWNICZY

John Grisham (ur. 1955)
„Firma” (1991)
„Raport Pelikana” (1992)

David Baldacci (ur. 1960)
„Władza absolutna” (1996)

TECHNOTHRILLER

Michael Crichton (ur. 1942)
„Andromeda znaczy śmierć” (1969)
„Kula” (1987)

THRILLER MEDYCZNY

Robin Cook (ur. 1940)
„Coma” (1977)

Tess Gerritsen (nie ujawnia daty urodzenia)
„Chirurg” (2001)

THRILLER WOJSKOWY (MILITARY THRILLER)

Tom Clancy (ur. 1947)
„Polowanie na Czerwony Październik” (1984)

WSPÓŁCZESNY AMERYKAŃSKI THRILLER MIDDLE CLASS

Harlan Coben (ur. 1962)
„Bez skrupułów” (1995)
„Nie mów nikomu” (2001)