POLITYKA

Niedziela, 19 maja 2019

Polityka - nr 3 (3) z dnia 2019-04-03; Niezbędnik Współczesny. 1/2019; s. 90-98

ROZMOWA NIEZBĘDNIKA

Jacek Żakowski

Co jest racjonalne w życiu

Rozmowa z prof. Andrzejem Szahajem, filozofem

JACEK ŻAKOWSKI: – Przychodzi do filozofa człowiek rozsądny, ale zagubiony, i pyta, co jest racjonalne w życiu. Jak mu filozof odpowie?
ANDRZEJ SZAHAJ: – To zależy od celu życia.

Jest cel życia?
Są różne cele życia. Zależy od tego, co się chce osiągnąć.

Przedłużyć gatunek. O to ewolucyjnie chodzi.
To jest cel biologiczny. Tak się z reguły nie myśli.

Zbawienie.
To może być cel życia.

Można racjonalnie wybrać sobie cel życia?
To jest dobre pytanie, na które nie ma dobrej odpowiedzi. Chociaż filozofia od samego początku próbuje przekonywać, że istnieją racjonalne cele ludzkiego życia i że je właśnie powinniśmy wybierać.

A istnieją?
Wiele osób uważa, że tak. Ale nie ma zgody co do tego, jakie to są cele. Szczególnie w kulturze zachodniej, czyli naszej, która jest kulturą pluralistyczną. Fenomen Zachodu polega między innymi na tym, że zgodziliśmy się, iż ludzie mogą mieć ...

Co jest racjonalne w życiu?

Lista Andrzeja Szahaja:

Po pierwsze:

• Racjonalne jest to, co prowadzi do realizacji celu naszego życia, który każdy sam sobie wybiera.

A poza tym:

• W świecie bez Boga i zbawienia nie ma jednego wielkiego celu, więc nie może być jednej wielkiej racjonalności.

• Racjonalność to kulturowa proteza, której używamy, by się uspokoić, że nasze wybory są trafne.

• Świnienie się może być racjonalne i nieświnienie się też.

• Konflikt między racjonalnościami jest nieusuwalny.

• Co innego jest racjonalne w perspektywie roku, a co innego w perspektywie życia.

• Suma mikroracjonalności może się składać na makronieracjonalność, która te mikroracjonalności zamienia w mikronieracjonalności.

• Żeby podejmować naprawdę racjonalne decyzje, człowiek musi rozumieć, czego chce.

• Racjonalnie jest wiedzieć, że nic nie wiemy na pewno – także tego, co jest racjonalne.

• Racjonalność się zmienia, gdy zmieniają się cele życia.

• Racjonalność decyzji jest zawsze kwestią przekonania, bo żadnego absolutnego kryterium oceny racjonalności nie mamy.

• Gdy zmieniają się poglądy lub wiedza, zmienia się też racjonalność.

• Tylko w kulturowym kontekście można ocenić, czy coś jest racjonalne.

• Najbardziej racjonalny jest kompromis, ale czasem bardziej racjonalna jest walka.

• Nic nie jest całkiem racjonalne lub nieracjonalne.

• Wypieranie wątpliwości przestaje być racjonalne dopiero, kiedy zmienia się paradygmat, epoka, kultura.

• Racjonalne jest szukanie harmonii.

• Jedynym racjonalnym sposobem zmniejszenia męki racjonalnego wyboru jest zrozumienie siebie.

• Racjonalnie jest pogodzić się z niepewnością.

• Racjonalnie jest widzieć świat poza sobą i wiedzieć, że się go widzi przez siebie.

• Nie ma nic nieracjonalnego w przyjmowaniu niektórych prawd na wiarę.

• Ludziom jest racjonalnie potrzebne złudzenie pewności, które filozofia racjonalnie burzy.

• Racjonalne jest utrzymywanie krytycyzmu i bezkrytycyzmu w ryzach.

• Może się okazać, że nieracjonalny bunt łamiący komuś karierę przyczynia się do wzrostu racjonalności wspólnoty.

• Niesłusznie się wywyższamy ponad kultury innych racjonalności, które są takie, jacy my niedawno byliśmy.

• Racjonalnie jest próbować racjonalnego podejmowania decyzji, ale racjonalnie podjęte decyzje nie muszą być racjonalne.

Prof. dr hab. Andrzej Jarosław Szahaj jest filozofem, pracownikiem Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (gdzie był dziekanem w latach 2008–16), zajmuje się głównie filozofią kultury oraz filozofią polityki.