POLITYKA

Poniedziałek, 24 czerwca 2019

Polityka - nr 50 (2534) z dnia 2005-12-17; Polityka. Niezbędnik Inteligenta; s. 32-35

Postawy. Próba opisu inteligenta z PRL

Krzysztof Teodor Toeplitz

Co się stało z tamtą klasą?

Na pogrzebie Henryka Tomaszewskiego – okoliczność ta i miejsce nie są tu bez znaczenia – znajomy wyrecytował, ni to ironicznie, ni to melancholijnie, prosty dwuwiersz: „A więc zostało nas niewielu/Inteligentów z Peerelu”. Dwuwiersz ten nie znajdzie się zapewne w antologiach poezji polskiej, skłania jednak do zastanowienia. Czy istnieje bowiem coś takiego jak inteligent z PRL?

Po wojnie funkcjonowało pojęcie przedwojennego inteligenta. Przedwojenny inteligent, których wielu jeszcze można było wówczas oglądać dookoła, był bez wątpienia postacią realną, a także w powszechnym odczuciu oznaczał on kategorię pozytywną. Był człowiekiem o przyzwoitym przygotowaniu umysłowym, zwłaszcza humanistycznym – w przedwojennym gimnazjum uczono łaciny, niekiedy nawet greki – władającym językami, łączącym te walory umysłowe z odpowiednią postawą obyczajową, dobrym wychowaniem, rzetelnością, uczciwością i poczuciem przynależności do elity społecznej.

Przedwojenny inteligent był także w czasach powojennych antytezą inteligenta z awansu, często zbyt pospiesznie produkowanego przez rozbudowany i powszechnie dostępny w czasach Polski Ludowej system edukacyjny. Inteligent z awansu okazywał się nierzadko znakomitym specjalistą, rzetelnym naukowcem, dociekliwym badaczem, tym jednak, co zazwyczaj odróżniało go od przedwojennego inteligenta, były niedostatki w warstwie obyczajowej, często dotyczącej także gustu estetycznego i tak zwanego obycia. Sporo inteligentów z awansu potrafiło niezwykle szybko uzupełniać te braki, u niektórych przemieniało się to ...

Krzysztof Teodor Toeplitz (72 l.), publicysta, krytyk filmowy, współpracował m.in. z redakcjami „Nowej Kultury”, „Przeglądu Kulturalnego” i „Kultury”. W latach 1983–93 stały felietonista „Polityki”, redaktor naczelny tygodnika „Szpilki” (1970-75), dziennika „Nowa Europa” (1991-92) i tygodnika „Wiadomości Kulturalne” (1994-97). Obecnie stały felietonista tygodnika „Przegląd” i komentator „Trybuny”. W latach 80. był kierownikiem literackim Zespołu Filmowego Kadr, wykładowcą szkół teatralnych w Warszawie i Łodzi. Jest autorem książek (m.in. „Mieszkańcy masowej wyobraźni”, „Zaćmienie informacyjne”), scenarzystą seriali (m.in. „Czterdziestolatka”), filmów fabularnych, sztuk teatralnych i programów telewizyjnych.