POLITYKA

Piątek, 19 kwietnia 2019

Polityka - nr 15 (3054) z dnia 2016-04-06; s. 38-40

Społeczeństwo

Joanna Podgórska

Dom dobry

Dr Mateusz Szpytma, współtwórca i dyrektor Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II Wojny Światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej, o polskiej dumie, ukrywanym wstydzie i prawdziwym bohaterstwie

Joanna Podgórska: – 72 lata temu Józef Ulma, jego ciężarna żona i ich sześcioro małych dzieci zostali rozstrzelani przez Niemców za ukrywanie dwóch żydowskich rodzin. Dzięki panu mają w Łańcucie ulicę, a w Markowej pomnik i szkołę swojego imienia. Teraz udało się otworzyć muzeum. Misja?
Mateusz Szpytma: – W pewnym sensie nawet misja rodzinna. Pochodzę z Markowej. Moja babka i Wiktoria Ulma, żona Józefa, były rodzonymi siostrami. Znałem tę historię z rodzinnego przekazu, choć niewiele się o niej mówiło.

W drugiej połowie 1942 r. Ulmowie przyjęli pod swój dach dwie żydowskie rodziny. Na strychu ukrywało się osiem osób, w tym dwie kobiety i dziecko. Wpadka nastąpiła po donosie granatowego policjanta. Niemiecki patrol najpierw zamordował ukrywających się Żydów i gospodarzy a potem jego dowódca Eilert Dieken podjął decyzję, by rozstrzelać też wszystkie dzieci. Było ich sześcioro. Najstarsza córka miała osiem lat, najmłodsza półtora roku. Wiktoria, która była wówczas w zaawansowanej ciąży, zaczęła rodzić podczas egzekucji.

Na wiosnę 2003 r., już jako historyk, ...

Dr Mateusz Szpytma, historyk związany z krakowskim oddziałem Instytutu Pamięci Narodowej, były asystent prezesa IPN Janusza Kurtyki. Autor książek o historii Markowej i rodziny Ulmów.

Dom i jego Ściana

Decyzję o utworzeniu w Markowej Muzeum Polaków Ratujących Żydów podjął w 2008 r. Sejmik Województwa Podkarpackiego. Oficjalne otwarcie nastąpiło w marcu tego roku, w 72. rocznicę egzekucji rodziny Ulmów. Projekt budynku i ekspozycji został opracowany przez biuro architektoniczne Nizio Design International, które wcześniej przygotowywało wystawy stałe dla Muzeum Powstania Warszawskiego, Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN i Muzeum Pamięci w Bełżcu.

Na placu muzealnym znajduje się pomnik pamięci ofiar Holocaustu oraz podświetlone tabliczki z nazwiskami 150 osób, które Niemcy zamordowali za ukrywanie Żydów. Na Ścianie Pamięci przed budynkiem umieszczono nazwiska ponad tysiąca Polaków, którzy nieśli im pomoc. Multimedialna ekspozycja obejmuje materiały archiwalne, takie jak druki, pamiętniki i fotografie oraz filmy dokumentalne. Opisano ją w trzech językach: polskim, angielskim i hebrajskim. Składa się z siedmiu chronologicznych działów, od przedstawienia realiów przedwojennych, poprzez wybuch wojny i okupację, aż po czasy po jej zakończeniu. Centralnym punktem wystawy jest symboliczne przedstawienie domu Józefa i Wiktorii Ulmów.

Obecna ekspozycja opowiada o ratowaniu Żydów przez Polaków na Podkarpaciu. W przyszłości ma uzyskać perspektywę ogólnopolską.