POLITYKA

Czwartek, 14 grudnia 2017

Polityka - nr 6 (6) z dnia 2011-06-01; Pomocnik Historyczny. 1941. Operacja Barbarossa. Wojna między Hitlerem i Stalinem; s. 47-50

Od sierpnia/września ‘39 do czerwca ‘41

Iwona Kochanowska

IV rozbiór Polski

Polska w wyniku realizacji paktu Ribbentrop-Mołotow została nie tylko napadnięta, ale i podzielona między zaborców. Na jej ziemiach obaj agresorzy zaprowadzili własne porządki okupacyjne.

Niemiecka polityka okupacyjna

Terror wojenny.

Początkowo znaczna część społeczeństwa polskiego sądziła, że okupacja niemiecka będzie przypominała tę z lat I wojny. Szybko przyszło się rozczarować. Hitler, z jednej strony propagując obraz Polski jako państwa sezonowego, powstałego częściowo z byłych prowincji pruskich, z drugiej przekonując o rasowej niższości Słowian, nie zamierzał iść na żadne ustępstwa. Pokazały to już pierwsze tygodnie wojny, charakteryzujące się terrorem niespotykanym dotychczas w Europie: masowe bombardowania i ostrzeliwanie kolumn cywilnych uciekinierów, rozstrzeliwanie zakładników i jeńców wojennych, publiczne egzekucje, grabież mienia. Szczególnie brutalny charakter działania te przybrały na Pomorzu, gdzie masowo mordowano pensjonariuszy szpitali psychiatrycznych. Szacuje się, że od września 1939 r. do wiosny 1940 r. poddano eutanazji 7,7 tys. osób. Ogólnie do 25 października 1939 r., tj. w okresie funkcjonowania administracji wojennej, liczba wszystkich zamordowanych przez żołnierzy Wehrmachtu, Einsatsgruppen (grupy operacyjne), Waffen SS i Selbstschutzu (oddziały mniejszości niemieckiej) wynosiła do 20 tys.

Administracja okupacyjna.

Część ziem polskich przyłączono do Rzeszy (92 tys. km kw., ok. 10 mln ludności) i utworzono z nich dwa okręgi: Gdańsk – Prusy Zachodnie oraz Kraj Warty. Tzw. Rejencję Ciechanowską wcielono do Prus Wschodnich, zaś tereny Górnego Śląska, Śląska Cieszyńskiego, Żywiecczyzny i Zagłębia Dąbrowskiego połączono ze Śląskiem niemieckim, tworząc prowincję śląską. W odróżnieniu od starych landów, funkcje urzędnicze (namiestnik) i partyjne (gauleiter) były powierzane jednej osobie (analogicznie na niższych szczeblach, np. kreisleiter i starosta).

Z pozostałych terenów centralnej Polski (95 tys. km kw., 11,5 mln ludności) utworzono tzw. Generalne Gubernatorstwo (z rezydującym w Krakowie generalnym gubernatorem Hansem Frankiem), podzielone na 4 dystrykty: warszawski, lubelski, radomski i krakowski. Po ataku na ZSRS Białostocczyznę włączono do Rzeszy jako dystrykt białostocki, a ze wschodniej Małopolski utworzono dystrykt galicyjski GG, które miało teraz 145 tys. km kw. i 16,6 mln mieszkańców. Na wszystkich okupowanych obszarach zlikwidowano polską administrację, większość organizacji społecznych, zakazano działalności politycznej. Polacy mogli zajmować stanowiska jedynie na szczeblu lokalnym (sołtys, wójt, burmistrz w małych miastach). Na podbitych terenach nakładały się na siebie działania administracji cywilnej, aparatu SS, tajnej policji państwowej (gestapo) i struktur wojskowych. Pozostawiono polską policję (popularnie nazywaną granatową), nie miała ona jednak prawa do interwencji wobec obywateli Rzeszy.

Polityka ludnościowa.

Polityka ludnościowa opierała się na ideologii rasistowskiej. Niemiecka „rasa panów” chciała sobie zapewnić zarówno przestrzeń życiową (Lebensraum), jak i izolację od Słowian i Żydów. Celowi temu służyć miała polityka przesiedleńcza, praca przymusowa, germanizacja, a przede wszystkim eksterminacja Żydów.

Zasady izolacji ludności żydowskiej określono już w rozkazie z 21 września 1939 r., polecając koncentrację Żydów w większych miastach, możliwie blisko linii kolejowych. Ogółem Niemcy utworzyli na ziemiach polskich ok. 400 gett. Pierwsze powstało 28 października w Piotrkowie Trybunalskim, największe funkcjonowały w Łodzi i Warszawie. Do tzw. ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej (Endlösung) przystąpiono już po ataku na ZSRS. Działaniom Einsatzgruppen (art. s. 102) towarzyszyły wtedy pogromy dokonywane przez ludność polską, ukraińską i litewską. Do końca 1941 r. Einsatzgruppen wymordowały ok. 500 tys. Żydów, przede wszystkim na ziemiach uprzednio okupowanych przez ZSRS. We wrześniu 1941 r. dokonano w Auschwitz pierwszej egzekucji za pomocą gazu, w grudniu tego roku utworzono pierwszy obóz zagłady w Chełmnie nad Nerem. Kolejne powstały w Bełżcu, Sobiborze i Treblince. Na terenie GG zaczęto na skalę masową zabijać Żydów w 1942 r.

Deportacje z terenów przyłączonych do Rzeszy zaczęły się już w1939 r. Jesienią doszło do pierwszych dzikich wypędzeń, szczególnie na Pomorzu. Planowe wysiedlenia rozpoczęto w grudniu w Kraju Warty, gdzie w ciągu 17 dni usunięto prawie 90 tys. Polaków i Żydów. Zwolnione miejsca zasiedlane były przez Niemców ściąganych w ramach tzw. akcji Heim ins Reich z Europy Środkowo-Wschodniej. Ogółem do 15 marca 1941 r., kiedy władze wstrzymały masowe przesiedlenia, deportowano do GG, zazwyczaj niezwykle brutalnie, ok. 400 tys. ludzi; ok. 500 tys. przesiedlono w obrębie ziem przyłączonych. Jesienią 1941 r. Główny Urząd Osadnictwa Rasowego SS postanowił objąć niemiecką akcją osiedleńczą tereny Zamojszczyzny, co miało być pierwszym krokiem na drodze do realizacji Generalnego Planu Wschodniego (Generalplan Ost, art. s. 97). Do lata 1943 r. wypędzono stamtąd z 300 wsi ok. 110 tys. chłopów (ok. 58 tys. uciekło samych).

Do akcji germanizacyjnej przystąpiono jesienią 1939 r., ale zasady tzw. Niemieckiej Listy Narodowej usystematyzowano w marcu 1941 r., wprowadzając 4 kategorie volksdeutschów. Jedynie 1 i 2 ...

[pełna treść dostępna dla abonentów Polityki Cyfrowej]

Załączniki

  • Polska okupowana

    Polska okupowana - [rys.] Krysik Jarosław