POLITYKA

Poniedziałek, 15 lipca 2019

Polityka - nr 46 (2271) z dnia 2000-11-11; s. 44-46

Świat

Tadeusz Olszański

Kłopoty z pamięcią

Węgry: Ostatni jeniec II wojny zaczął mówić

Odnaleziony przypadkowo Andras Tamas, ostatni jeniec II wojny światowej, został w sierpniu sprowadzony z Rosji do ojczystych Węgier. Po czterech tygodniach leczenia 75-letniego pacjenta doprowadzono do zdrowia. Zaczął mówić i przypominać sobie przeszłość. Razem z nim przypominają sobie swą prawdziwą historię Węgrzy.

Delegowany przez Ministerstwo Obrony Narodowej ppłk Laszlo Erdos wyciągnął z torby butelkę, nalał po kropelce i dał skosztować przywiezionemu miesiąc wcześniej z Rosji staruszkowi, pacjentowi Państwowego Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Budapeszcie. – To śliwowica i zapewne z moich stron – odpowiedział po skosztowaniu trunku.

Podpułkownik Erdos wyjął następnie furażerkę węgierskich wojsk z okresu wojny. Tamas wielokrotnie ją przymierzył i stwierdził, że choć pasuje, to przecież nie jest jego czapką. Następnie wyraził żal, iż pułkownik nie przyniósł jego prawej nogi, którą trzy lata temu amputowano mu w Rosji. – Rozpoznałbym ją z miejsca, a kowal z mojej wsi przylutowałby mi ją z powrotem bezbłędnie!

Dyrektor Instytutu Psychiatrii prof. Andras Veer, który osobiście nadzoruje leczenie, uważa, że właśnie poczucie humoru jest niezwykle optymistycznym sygnałem, który pozwala wierzyć, że pacjent w miarę upływu czasu odzyska pełną świadomość i przypomni sobie swoje losy. Przeszło pół wieku przebywania wśród psychicznie chorych sprawiło bowiem, ż...

Węgry od wojny do wojny

listopad 1918 – po rozpadzie monarchii habsburskiej powstaje Republika Węgierska

marzec 1920 – przywrócenie monarchii (w 1921 r.; regentem zostaje Miklós Horthy)

kwiecień 1920 – podpisanie pokoju w Trianon (ograniczenie zbrojeń, utrata części terytorium – 30 proc. Węgrów poza granicami kraju)

1929–32 – kryzys gospodarczy, aktywizacja partii skrajnie prawicowych

1932–36 – przejęcie władzy przez zwolenników ustroju typu faszystowskiego, zwrot w polityce zagranicznej ku Niemcom i Włochom

1938 – dzięki poparciu Rzeszy Niemieckiej rewizja układu z Trianon – zbrojenia, ustawodawstwo antyżydowskie, przyłączenie południowej części Słowacji i zachodniej części Rusi Podkarpackiej

1939 – zajęcie reszty Rusi Podkarpackiej (granica z Polską), po wybuchu II wojny światowej próby zachowania neutralności, przyjęcie uchodźców z Polski

1940 – przystąpienie do paktu berlińskiego, zajęcie północnego Siedmiogrodu

1941 – przyłączenie się do wojny przeciwko Jugosławii i ZSRR; w stanie wojny z innymi państwami koalicji antyniemieckiej

1944 – próby wycofania się z wojny, tajne rokowania z aliantami; zajęcie terytorium Węgier przez Niemcy, deportacje Żydów do obozów koncentracyjnych

IV 1945 – wkroczenie Armii Czerwonej (na blisko pół wieku Węgrzy zostają, jak i inne państwa tego regionu, komunistycznym wasalem Moskwy; próba wyrwania się spod sowieckiej dominacji w 1956 r. kończy się interwencją wojsk ZSRR i krwawym stłumieniem powstania)

Odnalezienie

Andras Tamas, pod takim jeszcze wtedy nazwiskiem figurował w rejestrze chorych, spędził 55 lat w sowieckiej niewoli, z tego 53 w zamkniętym zakładzie dla umysłowo chorych w Kutielniczu. Niezwykłym zbiegiem okoliczności pewien Słowak, który w 1998 r. odwiedził zakład w Kutielniczu stwierdził, że jeden z pacjentów posługuje się bełkotem przypominającym język węgierski i powiadomił o tym konsulat Węgier w Moskwie.

W szpitalu znajdowało się tylko zaświadczenie, że był on jeńcem wojennym, który w 1947 r. zwariował w czasie transportu i w związku z tym został skierowany do zamkniętego zakładu. Na tej podstawie oraz po stwierdzeniu, że reaguje na węgierskie słowa i wymawia swoje nazwisko: Andras Tamas, konsulat podjął odpowiednie kroki, a władze Rosji wyraziły zgodę na jego powrót do kraju. W towarzystwie rosyjskiego i węgierskiego lekarza Andras Tamas został naprzód przewieziony luksusowym ambulansem węgierskich zakładów farmaceutycznych Gedeon Richter z odległego o 1100 km zakładu do Moskwy, a następnie samolotem MALEV do Budapesztu.