POLITYKA

Poniedziałek, 27 maja 2019

Polityka - nr 42 (2676) z dnia 2008-10-18; Polityka. Niezbędnik Inteligenta. Wydanie 16; s. 25-29

Kultura. Lista lektur inteligenta

Anna Nasiłowska

Między kolekcją a kanonem

Ledwie ułożyliśmy listę tytułów do Kolekcji polskiej literatury współczesnej POLITYKI (już w sprzedaży), sami sobie zadaliśmy pytanie, jak się ma ta nasza inicjatywa do dyskusji o tym, czy istnieje i czym jest kanon literacki? O odpowiedź poprosiliśmy fachowca.

Dyskusje nad tym, znajomość jakich dzieł literackich trzeba uznać za niezbędny element wykształcenia i kulturalnego obycia, wybucha u nas co jakiś czas, gdy kolejny minister edukacji dokonuje nagłych zmian. Ostatni tego rodzaju głośny skandal przeżyliśmy, gdy minister Roman Giertych planował usunąć z listy lektur „Ferdydurke” Gombrowicza, dodając w to miejsce sporo dzieł Jana Dobraczyńskiego i Henryka Sienkiewicza. Nagle przez kilka tygodni lista lektur z języka polskiego należała do gorących tematów. Potem sprawa ucichła, choć powody do dyskusji pozostały.

Problem ma znacznie szerszy wymiar niż szkolna lista lektur, umożliwiająca zdanie matury. Chodzi bowiem o sprawę kanonu kulturowego w sytuacji, gdy współczesna kultura przestaje kultywować tradycyjne hierarchie. Kultura wysoko artystyczna, która zawsze była elitarna, staje się po prostu marginalna wobec rozrywki, telewizji czy muzyki pop. Popkultura ma wymiar globalny, a więc jest znacznie bardziej uniwersalna niż wiele dzieł literackich.

Katalog spornych kwestii jest ogromny i spróbujmy na razie je zasygnalizować w postaci prowokacyjnych pytań: Czy czytanie dzieł literackich nie stanie się z ...

Literacki kanon Zachodu

Lista autorów, których dzieła należy znać, ułożona przez Harolda Blooma, profesora yale, w jego kanonicznej książce „The Western Canon. The Books and School of the Ages”:

William Szekspir
Dante Alighieri
Geoffrey Chaucer
Miguel de Cervantes
Michel de Montaigne Molier
John Milton
Samuel Johnson
Johann Wolfgang Goethe
William Wordsworth
Jane Austin
Walt Whitman
Emily Dickinson
Karol Dickens
George Eliot
Lew Tołstoj
Henryk Ibsen
Zygmunt Freud
Marcel Proust
James Joyce
Wirginia Woolf
Franz Kafka
Jorge Luis Borges
Pablo Neruda
Fernando Pessoa
Samuel Beckett

Kanon Czytelników POLITYKI

Wyniki jednej z ankiet Polityki, rozpisanej w cyklu „Koniec Wieku” (wyniki ogłoszone w Polityce 12/99)

 

10
dziesiątka najlepszych pisarzy polskich xx w.

Henryk Sienkiewicz
Stefan Żeromski
Władysław Reymont
Stanisław Lem
Wisława Szymborska
Czesław Miłosz
Witold Gombrowicz
Stanisław Wyspiański
Sławomir Mrożek
Julian Tuwim

 

10
dziesiątka najlepszych pisarzy obcych XX w.

Ernest Hemingway
Michaił Bułhakow
Albert Camus
Umberto Eco
Tomasz Mann
Franz Kafka
Jack London
Gabriel Garcia Marquez
Jaroslav Hašek
Marcel Proust

 

Dzieła wszech czasów

Henryk Sienkiewicz ...... Trylogia
M. Bułhakow ...... Mistrz i Małgorzata
Władysław Reymont ...... Chłopi
Albert Camus ...... Dżuma
Tomasz Mann ...... Czarodziejska góra
G.G. Marquez ...... Sto lat samotności
Umberto Eco ...... Imię róży
Ernest Hemingway ...... Komu bije dzwon
Michaił Szołochow ...... Cichy Don
J. Hašek ...... Przygody dobrego wojaka Szwejka

Ranking tłumaczeń

Liczba tłumaczeń na obce języki książek polskich literatów (źródło: Instytut Książki, dane z 2007 r.)

 

Autor Przekłady całych książek / Przekłady w antologiach

Stanisław Lem 630 / 38
Witold Gombrowicz 245 / 29 Czesław Miłosz 233 / 7
Ryszard Kapuściński 202 / 7
Sławomir Mrożek 153 / 47
Wisława Szymborska 139 / 96
Zbigniew Herbert 93 / 66
Stanisław Różewicz 79 / 98
Bruno Schulz 57 / 20

 

Autorzy polscy tłumaczeni na największą liczbę języków

Wisława Szymborska ...... 35
Stanisław Lem ...... 35
Czesław Miłosz ...... 34
Stanisław Różewicz ...... 33
Ryszard Kapuściński ...... 33
Karol Wojtyła ...... 30
Sławomir Mrożek ...... 30
Witold Gombrowicz ...... 26
Antoni Libera ...... 21
Olga Tokarczuk ...... 20
Andrzej Stasiuk ...... 18

Literacki kanon internetowy

Układanie różnych list, tworzenie zestawień to popularne zajęcie internautów. Podobnie w tym przypadku. Po wpisaniu w wyszukiwarkę hasła „kanon literacki”, trafimy na strony, gdzie układa się np. listy najlepszych książek i autorów.

Kanon lektur szkolnych

To jedyny kanon literacki z sankcją instytucjonalną. Trudno tu jednak o jakieś porównania, gdyż – inaczej niż w Polsce – zalecenia w tym względzie są zróżnicowane i ramowe, zostawiające dużą swobodę szkołom i nauczycielom. W Niemczech leżą w kompetencji landów. W Anglii zaleca się zapoznanie uczniów z dziełami Szekspira, Dickensa, Jane Austin, George’a Eliota, a ponadto... Benjamina Zephaniaha, Philipa Pullmana i Billa Brysona. Z listy 100 książek polecanych przez National Education Association (USA) do czytania dzieciom i przez nie mało która cokolwiek powie polskim czytelnikom. Przeważają bowiem w takich zestawach dzieła rodzime. Często są one układane według szczególnych kryteriów. W Kanadzie na przykład, w ramach dowartościowania ludności rodzimej (Indian, Eskimosów), zaleca się do czytania w postaci lektur szkolnych dzieła opisujące los tej ludności lub reprezentatywne dla jej twórczości.