Minineurosłownik - Archiwum tygodnika POLITYKA

POLITYKA

Wtorek, 21 sierpnia 2018

Polityka - nr 11 (11) z dnia 2018-08-08; Ja My Oni. Poradnik Psychologiczny Polityki. Tom 31. Jak i po co podglądany jest mózg; s. 14-17

Neuro-teoria

Marcin RotkiewiczMateusz Hohol  [współpr.]Kinga Wołoszyn-Hohol

Minineurosłownik

Z jakich struktur i substancji składa się mózg.

Neuron – komórka nerwowa, najogólniej mówiąc, taka, która potrafi otrzymywać informacje i przekazywać je innym neuronom. Robi to za pomocą impulsów elektrycznych. Szacuje się, że mózg dorosłej osoby składa się z ponad 100 mld neuronów. Różnią się one od siebie pod względem wielkości, kształtu, jak i pełnionych funkcji. Na przykład pewien typ neuronów znajdujących się w móżdżku ma bardzo dużo rozgałęzionych dendrytów, dzięki czemu zbiera i przetwarza wiele informacji. Neurony klasyfikuje się pod różnymi względami, może to być m.in. główny wydzielany przez nie neuroprzekaźnik – stąd wyróżniane są np. neurony dopaminergiczne, czyli wydzielające dopaminę.

Akson, dendryt – rysunki neuronów, czyli komórek nerwowych, na które często można trafić w książkach o mózgu, podręcznikach lub ilustracjach w gazetach, prawie zawsze przedstawiają je jako mniej lub bardziej kształtną kulkę (czyli ciało komórki), z której wystają liczne gałęzie oraz odchodzi jedna grubsza i znacznie dłuższa gałąź. Te pierwsze to dendryty (ich nazwa wywodzi się od greckiego słowa drzewo), czyli rozgałęziające się wypustki neuronu o długości około milimetra, które zwężają się ku końcowi. Ich kształty bardzo się różnią i zależą od rodzaju neuronu. Funkcję, jaką pełnią dendryty, można przyrównać do anteny odbierającej sygnały elektrochemiczne od innych neuronów. Odwrotne zadania pełni akson, który wyrasta na ogół tylko jeden z ciała neuronu – służy mianowicie jako „antena nadawcza” przekazująca sygnały do innych komórek nerwowych, mięśni lub gruczołów. U ludzi długość aksonu może wynosić od mikrometra (jedna milionowa część metra) do nawet kilku metrów (dendryty biegnące w rdzeniu kręgowym).

Mielina – to tłusta substancja tworząca osłonkę, która zwykle pokrywa akson, ale tylko u kręgowców. Na rysunkach widać przerwy w tym pokryciu noszące nazwę węzłów Ranviera. To w nich następuje wzmocnienie przewodzonego sygnału nerwowego. Jedną z podstawowych ról osłonki mielinowej jest właśnie wymuszenie przepływu sygnałów od węzła do węzła.

Synapsa – jeszcze w XIX w. odkryto, że neurony nie stykają się ze sobą bezpośrednio aksonami i dendrytami, ale są oddzielone wąską szczeliną. Synapsa to szczególne miejsce, w którym dwa neurony komunikują się ze sobą lub komórka nerwowa wysyła sygnały do komórek mięśni bądź gruczołów. A robią to za pomocą uwalnianych w synapsie związków chemicznych zwanych neuroprzekaźnikami.

Neuroprzekaźnik – związek chemiczny uwalniany przez neuron w synapsie i odpowiadający za komunikację między neuronami. Są ich dziesiątki, m.in. dopamina, adrenalina, serotonina, noradrenalina, acetylocholina i kwas γ-aminomasłowy (GABA). Funkcję neuroprzekaźnika pełnią też gazy, np. tlenek azotu.

Istota szara i biała – jeśli przetnie się w poprzek rdzeń kręgowy, to na jego przekroju widać charakterystyczną strukturę układającą się mniej więcej w kształt litery H. W uproszczeniu składa się ona z gęsto upakowanych ciał neuronów i została nazwana istotą szarą. Naokoło niej znajduje się z kolei istota biała, złożona z dendrytów i aksonów wychodzących z komórek nerwowych istoty szarej. Obydwie istoty, biała i szara, znajdują się nie tylko w rdzeniu kręgowym, ale tworzą cały ośrodkowy układ nerwowy.

Kora mózgowa – położona najbardziej na zewnątrz struktura mózgu pokrywająca obie półkule kresomózgowia. U ludzi i innych dużych ssaków powierzchnia kory jest charakterystycznie mocno pofałdowana na skutek zwiększania się w toku ewolucji liczby komórek nerwowych. Jej grubość w ludzkim mózgu wynosi 2–4 mm, a powierzchnia ok. 2,5 tys. cm˛. Wyróżnia się w niej korę nową i starą – te określenia odnoszą się do czasu powstania w toku procesów ewolucji. Kora nowa (występująca tylko w mózgach ssaków) składa się z 6 odrębnych warstw ciał komórek nerwowych oddzielonych do siebie pasmami włókien nerwowych (aksonów). Oprócz warstwowej budowy w korze mózgowej tworzą się również kolumny ułożone prostopadle do warstw. Neurony w jednej kolumnie mają podobne do siebie właściwości i tworzą między sobą wiele połączeń. Kora mózgowa dzieli się też na cztery duże płaty: potyliczny, ciemieniowy, skroniowy i czołowy. Ich nazwy pochodzą od znajdujących się nad nimi kości czaszki. Za najważniejszą funkcję tak rozległej i skomplikowanej struktury, jaką jest kora mózgowa, uznaje się złożoną analizę informacji docierających do mózgu ze zmysłów.

Kora ...

[pełna treść dostępna dla abonentów Polityki Cyfrowej]