POLITYKA

Czwartek, 14 grudnia 2017

Polityka - nr 39 (2673) z dnia 2008-09-27; Polityka. Pomocnik Prawny Polityki. Obywatel i Władza.; s. 18

Obywatel w domu i na ulicy

W roli świadka

Obywatel wezwany w charakterze świadka – zarówno w postępowaniu karnym, jak i cywilnym – ma obowiązek stawić się we wskazanym miejscu i czasie. W miejscu swojego pobytu może być przesłuchany tylko w wyjątkowych przypadkach (np. kalectwa). Na świadka, który bez usprawiedliwienia nie stawił się, można nałożyć karę porządkową, a także zarządzić jego przymusowe doprowadzenie. Świadek może usprawiedliwić nieobecność w ciągu tygodnia od doręczenia postanowienia o wymierzeniu kary.

Wezwany w charakterze świadka ma obowiązek złożenia zeznań – za bezpodstawne uchylanie się od nich grozi kara pieniężna, a w końcu areszt.

Wyjątki dotyczą obrońców, duchownych, osób zobowiązanych do zachowania tajemnicy państwowej lub zawodowej itp.

Prawo do odmowy zeznań mają też osoby najbliższe dla podejrzanego (oskarżonego), czyli małżonek, wstępny (rodzic, dziadek), zstępny (dziecko, wnuk), rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu (np. teść, szwagier, bratowa), osoba pozostająca w stosunku przysposobienia, jej małżonek oraz osoba pozostająca we wspólnym pożyciu (konkubent). Jedynie w postępowaniu tyczącym tzw. praw stanu (unieważnienia małżeństwa, ustalenia ojcostwa bądź macierzyństwa, rozwiązania adopcji itp.) świadek musi zeznawać, nawet jeśli sprawa dotyczy osoby najbliższej. Jednak już w postępowaniu o rozwód osoby najbliższe mogą odmówić zeznań.

Z kolei każdy świadek może bez podania przyczyny uchylić się od odpowiedzi na poszczególne pytanie, jeżeli w ten sposób mógłby narazić siebie lub osobę najbliższą na odpowiedzialność karną.

W niektórych rodzajach spraw cywilnych (np. rozwodowych) istnieją dodatkowe reguły tyczące kręgu świadków.

Świadek ma obowiązek – pod groźbą kary – mówienia prawdy i nie zatajania jej. Powinien być o tym uprzedzony przed rozpoczęciem przesłuchania.

W razie wątpliwości co do stanu zdrowia psychicznego i rozwoju umysłowego świadka nie może on sprzeciwić się przesłuchaniu w obecności biegłego lekarza lub psychologa. Za swoją zgodą świadek może być dla celów dowodowych poddany oględzinom i badaniu lekarskiemu lub psychologicznemu.

Świadek może żądać, by przesłuchano go na rozprawie z wyłączeniem jawności, jeżeli treść zeznań mogłaby narazić na hańbę jego lub osobę mu najbliższą.

Świadek ma prawo zastrzeżenia danych tyczących miejsca zamieszkania do wiadomości prokuratora i sądu, jeśli zachodzi uzasadniona obawa użycia przemocy lub groźby wobec niego lub osoby najbliższej w związku z jego czynnościami. Świadek ma prawo wystąpić z wnioskiem o utajnienie jego danych osobowych (świadek anonimowy) w razie uzasadnionych obaw o swoje życie, zdrowie, wolność lub mienie.

Świadek może też żądać zwrotu związanych ze stawiennictwem w sądzie wydatków oraz utraconego wynagrodzenia. Pracodawca ma obowiązek zwolnić z wykonywania pracy osobę wezwaną na świadka.

 

Kto ma prawo nas legitymować

Nikt nie może być legitymowany bez powodu bądź „na wszelki wypadek”. Prawo do legitymowania osób „w celu ustalenia ich tożsamości” mają w ramach wykonywanych zadań przedstawiciele upoważnionych przez ustawy organów państwa, m.in. policjanci, funkcjonariusze Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego i Straży Granicznej.

Tożsamość obywatela można ustalić na podstawie dowodu osobistego, ale też innych dokumentów (paszportu, legitymacji szkolnej, prawa jazdy itp.). Funkcjonariusz może oprzeć się na ustnym oświadczeniu osoby, której dane chce ustalić, weryfikując je na przykład przez potwierdzenie osób o znanej mu już tożsamości.

Zanim funkcjonariusz poprosi nas o okazanie dokumentów, ma obowiązek podać stopień, imię i nazwisko. Umundurowany powinien mieć w widocznym miejscu numer służbowy. Nieumundurowany – musi okazać legitymację służbową w sposób umożliwiający zanotowanie jego nazwiska. Funkcjonariusz ma obowiązek podać podstawę prawną oraz przyczynę, a więc podstawę faktyczną, legitymowania.

Legitymować można zwłaszcza w celu:
• identyfikacji osoby podejrzanej o przestępstwo lub wykroczenie,
• ustalenia świadków zdarzenia powodującego naruszenie bezpieczeństwa lub porządku publicznego,
• wykonania polecenia wydanego przez sąd, prokuratora, organy administracji rządowej lub samorządu terytorialnego,
• identyfikacji osób wskazanych przez pokrzywdzonych jako sprawców przestępstw lub wykroczeń, odnalezienia zaginionych lub ukrywających się przed wymiarem sprawiedliwości.

Funkcjonariusze powinni użyć najmniej uciążliwej metody ustalenia tożsamości.

W zasadzie obywatel nie powinien być więc legitymowany, jeżeli nie popełnił przestępstwa lub wykroczenia i nie ma podstaw do podejrzewania go o jego popełnienie, nie jest świadkiem wypadku lub przestępstwa oraz nie jest poszukiwany. Powodem do sprawdzenia przez funkcjonariuszy naszej tożsamości może być jednak pomyłkowe wskazanie nas przez świadków przestępstwa jako sprawcy, podobieństwo do poszukiwanego itp.

Na bezpodstawne lub przeprowadzone ...

[pełna treść dostępna dla abonentów Polityki Cyfrowej]