POLITYKA

Czwartek, 21 lutego 2019

Polityka - nr 33 (2971) z dnia 2014-08-12; s. 14-18

Test na poglądy

Mariusz JanickiWiesław Władyka

Od lewaka do katotaliba

Wiele się mówi ostatnio o klauzuli sumienia. Ale sumienie wyrasta z wyznawanego światopoglądu. A poglądy na świat dzielą Polaków bardziej niż wojna PiS z Platformą. Jak przebiegają linie tego podziału?

W Polsce mamy do czynienia ze starciem często krańcowo odmiennych wizji świata, sposobów patrzenia na rzeczywistość, systemów wyznawanych wartości. Można wręcz mówić o wojnie sumień, kulturowym starciu, które zwłaszcza ostatnio weszło w ostrą fazę.

Światopogląd tym różni się od poglądów stricte politycznych, że dotyczy przede wszystkim spraw podstawowych, ostatecznych: życie, śmierć, rodzina, kobieta, mężczyzna, naród, prokreacja, seks, dzieci, wiara. Oczywiście to się przenosi również na kwestie ekonomiczne, społeczne: czy człowiek ma liczyć tylko na siebie, ile mu jest winna wspólnota, czy państwo ma być silne, dające cel, czy być jedynie administratorem i nie zawracać głowy? Czy istnieją naturalne role kobiety i mężczyzny, czy płeć może podlegać wyborowi itd.

Do starych sporów stale dochodzą nowe, związane choćby z postępem technologii medycznych, z nowymi formami życia rodzinnego, zmianami cywilizacyjnymi. Członkowie jednej narodowej wspólnoty mogą się między sobą skrajnie różnić w zasadniczych sprawach. Czy demokratyczny system jest na to odporny?

Demokracja jest nieustannym ścieraniem się różnorodnych ...

Sprawdź, jaki masz światopogląd

Prosimy o odpowiedź na poniższe pytania, należy wybrać jedną opcję spośród a, b, c. Jeśli pośród proponowanych przez nas odpowiedzi nie znajdziecie Państwo stanowiska dokładnie odpowiadającego waszym poglądom w określonej sprawie, proszę zaznaczyć odpowiedź im najbliższą, albo – w ostateczności – najmniej sprzeczną z wyznawaną opinią. Sugerujemy też, aby naszego testu nie traktować śmiertelnie poważnie. To tylko pomocnik służący lepszej autodiagnozie i samoocenie.

1. Czy uważasz, że aborcja
a/ powinna być zakazana bez żadnych wyjątków
b/ powinna być dozwolona tylko w przypadku, gdy ciąża pochodzi z przestępstwa, zagraża życiu i zdrowiu matki lub płód jest uszkodzony
c/ powinna być dopuszczona na żądanie ciężarnej, ewentualnie po konsultacji psychologicznej

2. Czy eutanazja powinna być
a/ całkowicie zakazana
b/ niekarana, jeśli będą spełnione ściśle określone warunki
c/ legalna i dostępna na życzenie nieuleczalnie chorego

3. Czy uważasz, że formalne związki homoseksualne powinny być
a/ prawnie zakazane
b/ zalegalizowane, ale bez prawa do adopcji dzieci
c/ zalegalizowane i z prawem do adopcji

4. Czy uważasz, że metoda zapłodnienia in vitro powinna być
a/ całkowicie zakazana
b/ legalna i finansowana z własnych środków
c/ legalna i finansowana z budżetu państwa

5. Czy uważasz, że sztuczne środki antykoncepcyjne powinny
a/ być zakazane
b/ być dozwolone, ale nie specjalnie propagowane i nierefundowane przez państwo
c/ być dozwolone, propagowane i refundowane przez państwo

6. Czy uważasz, że kara śmierci powinna być
a/ dopuszczona, po usunięciu z kodeksu kary dożywocia
b/ dopuszczona, ale dotyczyć tylko wyjątkowych, najcięższych zbrodni
c/ całkowicie zakazana

7. Czy uważasz, że marihuana powinna być
a/ całkowicie zakazana
b/ stosowana tylko ze względów medycznych
c/ legalnie dostępna

8. Czy uważasz, że za obrazę uczuć religijnych
a/ należy surowo karać
b/ należy karać tylko w wyjątkowo drastycznych sytuacjach
c/ nie należy karać

9. Czy uważasz, że znaki religijne
a/ powinny być tolerowane w przestrzeni publicznej i urzędowej
b/ powinny być dopuszczone tylko w wyjątkowych sytuacjach
c/ powinny być usunięte

10. Czy uważasz, że homoseksualizm
a/ jest chorobą, którą można i należy leczyć
b/ jest niedoskonałością, którą należy jednak tolerować
c/ jest równouprawnioną formą życia seksualnego

11. Czy edukacja seksualna dzieci w szkole powinna
a/ być zakazana, powinni nią zająć się tylko rodzice, zgodnie ze swoim światopoglądem
b/ być dostępna dla dzieci w starszym wieku szkolnym, ale tylko za zgodą rodziców
c/ być dostępna w odpowiedniej formie także dla młodszych dzieci, a o jej treści powinni decydować niezależni eksperci, nawet bez zgody rodziców

12. Czy uważasz, że teoria ewolucji Darwina
a/ jest tylko jedną z hipotez i powinna być nauczana na równych prawach z kreacjonizmem
b/ jest mocną naukową teorią, ale krea­cjonizm, z uwagi na dominującą religię, także powinien być w szkołach wspominany
c/ jest jedyną uznaną naukową teorią tłumaczącą pochodzenia człowieka i tylko ona powinna być nauczana

13. Czy naukowcy
a/ nie mają prawa do żadnych eksperymentów na ludzkich komórkach macierzystych, bo te pochodzą najczęściej z płodów
b/ powinni eksperymentować, ale tylko w ograniczonym zakresie
c/ powinni mieć prawo do wszelkich naukowo uzasadnionych eksperymentów służących walce z chorobami

14. Czy uważasz, że teza o grożącym globalnym ociepleniu na świecie
a/ to niczym nieuzasadniona hipoteza, powodująca zbędne wydatki i wpływająca na pogorszenie stanu gospodarczego państwa
b/ to prawdopodobna hipoteza, którą należy poważnie brać pod uwagę, ale nie przesadzać z wydatkami na walkę z tym zjawiskiem
c/ to naukowo uzasadniona teza, wymagająca podjęcia energicznych kroków i poniesienia koniecznych wydatków

15. Polowania na zwierzęta powinny
a/ być dozwolone jako prastara forma aktywności mężczyzn, a także w celu dbania o równowagę w biosferze
b/ być dozwolone w ograniczonym stopniu, tylko w przypadku służb leśnych, z wykluczeniem polowań komercyjnych czy hobbystycznych
c/ być całkowicie zabronione jako forma znęcania się nad zwierzętami

16. Czy uważasz, że parytety płci w firmach, instytucjach, w polityce
a/ to szkodliwa koncepcja, bo liczą się tylko kompetencje
b/ to koncepcja, którą warto wziąć pod uwagę, ale w ograniczonym zakresie
c/ to słuszna koncepcja wyrównywania szans, która powinna być powszechnie stosowana, bo kobiety są wciąż w wielu dziedzinach dyskryminowane

17. Czy przeszczepianie organów ciała powinno być
a/ zakazane, gdyż może prowadzić do nadużyć w kwestii orzekania o zgonie
b/ dozwolone, ale tylko za zgodą rodziny
c/ dozwolone, jeśli tylko nie było sprzeciwu dawcy za życia, nawet bez zgody rodziny

18. Czy lekcje religii
a/ powinny nadal odbywać się w publicznych szkołach i być finansowane przez państwo
b/ powinny odbywać się w publicznych szkołach, ale być finansowane przez Kościół
c/ powinny być usunięte z publicznych szkół i być organizowane i finansowane przez Kościół

19. Czy zmiana płci
a/ to sprzeczna z naturą ingerencja w ciało człowieka, który ma swoją genetyczną płeć, czego nic nie zmieni
b/ jest dopuszczalna, ale tylko na koszt zainteresowanego
c/ to prawo każdego człowieka i powinno być refundowane przez państwo

20. Czy uważasz, że mężczyzna i kobieta
a/ mają osobne, wyznaczone przez naturę, role, kobieta powinna poświęcać się przede wszystkim życiu domowemu, mężczyzna zaś karierze zawodowej i utrzymaniu rodziny
b/ powinni dzielić się obowiązkami, kobieta może pracować, ale tylko jeśli nie ucierpi na tym życie domowe i dobro dzieci
c/ mają równe obowiązki domowe i takie same prawa do kariery zawodowej

21. Czy polskie państwo
a/ powinno mieć silną i liczną armię, najlepiej z powszechnego poboru i powinno się na nią łożyć z budżetu wyraźnie więcej niż dotąd
b/ powinno mieć silną armię, ale tylko zawodową i nie ma potrzeby zwiększania na nią nakładów
c/ ma zbyt liczną armię, a wydatki na nią powinny być mniejsze niż dotychczas

22. Obowiązki państwa wobec obywateli
a/ są tylko podstawowe, ma ono zapewnić bezpieczeństwo wewnętrzne i zewnętrzne oraz umożliwić ludziom przez obniżanie podatków rozwijanie własnej przedsiębiorczości i sprawić, że będą oni w stanie opłacić wszystkie swoje potrzeby, także zabezpieczenie za starość
b/ są ograniczone, państwo powinno zapewnić obywatelom edukację, opiekę zdrowotną, bezpieczeństwo itp., prowadzić taką politykę, aby łatwiej było zdobyć pracę lub prowadzić własną działalność gospodarczą, podatki nie powinny już rosnąć
c/ są duże, państwo przez redystrybucję powinno aktywnie wyrównywać różnice szans i dochodów, dzięki wysokim podatkom powinno szeroko inwestować w kulturę, szkolnictwo, wspierać ważne dla państwa branże przemysłu, a także gwarantować godziwe emerytury

23. Unia Europejska
a/ powinna zostać rozwiązana albo sprowadzona tylko do relacji czysto ekonomicznych, bez żadnego wspólnego projektu ideowego
b/ jest potrzebna i powinna się rozwijać, ale z zachowaniem roli państw narodowych, z odrzuceniem projektu federalizacji Europy
c/ powinna się szybko i nadal integrować, z ujednoliceniem prawa w ramach organizacji i wspólnym projektem ideowym, a w konsekwencji powinny powstać Stany Zjednoczone Europy

24. Naród to
a/ uświęcona wspólnota, której interesy są postrzegane jako nadrzędne
b/ populacja połączona pochodzeniem, językiem i historią, która powinna realizować swoje interesy w harmonii z interesami innych nacji
c/ koncepcja w dużej mierze historyczna, coraz mniej pasująca do zmieniającego się, wielokulturowego i wieloetnicznego społeczeństwa, i nie ma żadnego powodu, aby interesy własnego narodu miały być ważniejsze niż innych, bo wszyscy ludzie na świecie są jednakowo istotni

25. Rodzina to
a/ tradycyjna i niezastępowalna niczym instytucja o sakralnym wymiarze, która powinna pozostać w niezmienionym kształcie: mężczyzna, kobieta, dzieci
b/ podstawowa komórka społeczna, podlegająca ochronie państwa
c/ jedna z form społecznego życia, podlegająca cywilizacyjnym przemianom, gdzie płeć partnerów, relacje między nimi i sposób wychowywania dzieci powinny być indywidualnym wyborem

Klucz do testu

Przewaga odpowiedzi A oznacza, że jesteś tradycjonalistą, konserwatystą, prawicowcem, który uważa, że rozwiązania znane z poprzednich dekad i stuleci są lepsze niż wszelkie kulturowe i obyczajowe innowacje. Sądzisz, że w świecie panują niezmienny porządek moralny i życiowe prawidła, których nie można zmienić w wyniku demokratycznych procedur, bo nie leżą one w sferze dopuszczalnego kompromisu i uzgodnień. Nie podlegają swobodnemu wyborowi, ale wynikają z tzw. prawa naturalnego, nadanego przez siłę wyższą, albo wynikającego z uświęconej, wielowiekowej tradycji.

Taka postawa powoduje, że spełnianie przez samego siebie kryteriów moralnego porządku nie wystarcza, ten porządek, właśnie jako „naturalny”, powinien być usankcjonowany przez powszechnie obowiązujące prawo, tak aby zapobiec „nieporządkowi”. Państwo powinno stać na straży tak rozumianego ładu i wzmacniać go. Jeśli zaś jest w rękach przeciwników tradycyjnej wizji, nie powinno mieć wpływu na rodzinę czy edukację. Suwerenem jest naród, jako wspólnota także mistyczna, który jest czymś więcej niż kierowanym wynegocjowanymi regułami społeczeństwem. Naród składa się z rodzin, rodzina zaś z mężczyzny, kobiety i dzieci, z przypisanymi im tradycją rolami, a wszelkie odstępstwa, choć mogą być tolerowane, są anomaliami, które wymagają troski i naprawy, nawet w formie prawnego przymusu.

Przewaga odpowiedzi B oznacza, że znajdujesz się w centrum, mainstreamie, który w polskich warunkach ma często pewien rys konserwatywny, zwłaszcza w porównaniu z głównym nurtem zachodnioeuropejskim. Postawa ta ma cechę szczególną: próbuje szukać kompromisu, nie absolutyzuje wartości i przekonań, czerpie z różnych źródeł, szuka środka, który pozwala na w miarę bezkolizyjne funkcjonowanie społeczeństwa. Priorytetem w tym przypadku jest nie konsekwentne realizowanie jednolitego wzorca kulturowego czy moralnego, ale szukanie rozmaitych ideowych furtek, godzenie różnych wizji, które nie zadowalają żadnej z ortodoksyjnych stron, ale często leżą u podstaw stanowionego prawa. To postawa typu „tak, ale”, „nie, ale”, wprowadza reguły, ale czyni wyjątki, stwarza zasady, ale pod warunkami. Centryści zazwyczaj nie tworzą nowych ideologii, zajmują się godzeniem istniejących.

Postawa centrystyczna jest potrzebna, ale raczej nieceniona, jako nietwórcza i eklektyczna, kojarzy się z brakiem zdecydowania i koniunkturalizmem. Państwo w takiej wizji nie jest głosicielem jednego moralnego porządku, staje się arbitrem godzącym różne racje i wyznaczającym ramy dopuszczalnego konfliktu. Nie poddaje wyższego celu, poza jednym: głównym celem demokracji jest zachowanie demokracji. Dla wielu to za mało. Centryści unikają rozstrzygania zasadniczych etycznych i filozoficznych sporów, nie kwestionując ich istnienia. Proponują procedury unikania frontalnego zderzenia.

Przewaga odpowiedzi C oznacza, że jesteś progresistą, w prawicowej nomenklaturze – lewakiem, liberalnym lewicowcem. Progresista, „postępowiec” uważa, że świat się nieustannie zmienia i nie ma żadnego powodu, aby sądzić, że to, co było w przeszłości, jest automatycznie lepsze od tego, co powstaje teraz, ponieważ nawet normy moralne się zmieniają. Kiedyś ta sama uświęcona tradycja oraz „naturalny ład” dopuszczały i uzasadniały niewolnictwo, karę śmierci za ateizm czy herezję, brak prawa do głosowania dla kobiet.

Konserwatyści bronili kiedyś spraw, które dzisiaj nawet dla kolejnych ich pokoleń są oczywistym barbarzyństwem. Teraz, zdaniem progresistów, jest podobnie: konserwatyści trzymają się rozwiązań, zakazów i nakazów, które za jakiś czas będą postrzegane tak jak dzisiaj niewolnictwo. Progresista dopuszcza istnienie swobodnego rozwoju cywilizacji, która na bieżąco określa nowe reguły, prawa, obyczaje i modele życia. W przeciwieństwie do centrysty raczej nie szuka kompromisu, ponieważ uważa, że konserwatysta się zasadniczo myli, a chce podporządkować sobie innych. W progresywnej wizji wszystko może ulec zmianie: rodzina, naród, państwo, rola mężczyzny i kobiety, samo pojęcie płciowości, sposób wychowywania dzieci, stosunek do zwierząt, łącznie z nadaniem im praw quasi-ludzkich. Zasadą jest transgresja, przekraczanie norm, eksperymentowanie, w przekonaniu, że wcześniej tak samo powstawały obecne normy, tradycja czy religia – jako efekt aktualnego stanu rozwoju ludzkości, dopasowania do istniejącej mentalności, a nie były nadane przez siłę wyższą.

Względnie równe rozłożenie odpowiedzi A, B i C oznacza, że jesteś człowiekiem światopoglądowo „niespakietowanym”. To dotąd dość rzadka sytuacja, ale trzeba ją uwzględnić, bo niewykluczone, że będzie się powtarzać. Może być to świadoma intelektualna ekstrawagancja, ale też przejaw głębszej tendencji. Ideologie są agresywne i zaborcze, żądają podporządkowania się i zachowania arbitralnie określanej przez siebie spójności. To może rodzić sprzeciw, zwłaszcza przy takiej podaży idei, kulturowych koncepcji, natłoku faktów, tysięcy jednostkowych i wyglądających na logiczne argumentów, które trudno według jednego wzorca uporządkować i nadać im sens.

Pobieranie poglądów z różnych nisz, nawet bez centrystycznej skłonności do szukania kompromisu, może być przejawem nowej „światopoglądowej szczerości”, wyzwolonej z ram prawicowej i lewicowej politycznej poprawności. Zakaz polowań, czyli zabijania niewinnych istot, ale kara śmierci dla nieskruszonych zwyrodnialców; homoseksualizm jest chorobą, ale aborcja powinna być legalna; religia precz ze szkół, ale naród jest wartością absolutną, ponad wszystko – taki przykładowy zestaw wydaje się szokujący, ale nie jest powiedziane, że już realnie nie istnieje. Niespakietowanym trudno jest założyć partię i stworzyć jakikolwiek program, ale ich wpływ na życie publiczne, choć nie wprost, może być coraz większy.

Inne warianty: przewaga odpowiedzi A i B w mniej więcej równych proporcjach oznacza, że można się zaliczyć – używając tradycyjnej nomenklatury – do centroprawicy; kiedy ta przewaga dotyczy pary odpowiedzi B i C – jest to centrolewica. Proporcje odpowiedzi pokazują, ile którego jest komponentu, jakie poglądy przeważają, a jakie im tylko towarzyszą. Znaczna przewaga, bliska 100 proc., np. odpowiedzi A lub C pokazuje zaś bardzo wyrazisty światopoglądowy profil, dwa bieguny kulturowego konfliktu.