POLITYKA

Czwartek, 14 grudnia 2017

Polityka - nr 6 (6) z dnia 2012-05-30; Pomocnik Historyczny. Stalinizm po polsku; s. 13

Stalinizm po polsku

Iwona Kochanowska

Polska powojenna: fundamenty prawno-ustrojowe

Granice.

Już 26 lipca 1944 r. doszło do podpisania pomiędzy PKWN a ZSRR umowy o przejęciu administracji na ziemiach na zachód od Bugu. Granica wschodnia, zbliżona do tzw. linii Curzona z 1919 r., została potwierdzona na konferencji w Jałcie. Natomiast granicę zachodnią (na Nysie Łużyckiej i Odrze) ostatecznie ustalono w Poczdamie. Do Polski włączono obszar dawnego Wolnego Miasta Gdańska oraz część Prus Wschodnich. Granica z Czechosłowacją wróciła do przebiegu z 1937 r.

Ustrój polityczny.

Dość ogólnikowy Manifest promoskiewskiego Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 22 lipca 1944 r. zapowiadał utworzenie niepodległego i demokratycznego państwa polskiego, w którym zostaną przeprowadzone daleko idące reformy społeczno-gospodarcze. Dokument odwoływał się do konstytucji marcowej (z 1921 r.) jako podstawy prawno-ustrojowej odradzającego się państwa. Legitymizowano w nim PKWN przez – w rzeczywistości fikcyjne – powołanie go przez utworzoną przez komunistów w okupowanej Polsce Krajową Radę Narodową. W Jałcie zagwarantowano Polsce przeprowadzenie wolnych wyborów. 28 czerwca 1945 r. powstał koalicyjny Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej (premier Edward Osóbka-Morawski – PPS, wicepremierzy: Władysław Gomułka – PPR i Stanisław Mikołajczyk – SL/PSL). Najważniejsze teki objęli komuniści. Alianci uznali rząd już w lipcu 1945 r.

Funkcję parlamentu sprawowała Krajowa Rada Narodowa, która – w nawiązaniu do ordynacji z 1922 r. – liczyła 444 posłów nie pochodzących jednak z wyborów, lecz delegowanych przez partie i organizacje. Przewagę w KRN (77,7 proc.) miały partie tzw. bloku demokratycznego (PPR, PPS, SD, ludowcy). Drugim oprócz uchwalanych przez KRN ustaw sposobem stanowienia prawa były dekrety prezydenta KRN (Bolesław Bierut). Po referendum z czerwca 1946 r., w którym społeczeństwo jakoby opowiedziało się za zniesieniem Senatu, KRN uchwalił w listopadzie 1946 r. pięcioprzymiotnikową ordynację wyborczą do Sejmu Ustawodawczego. Przewidywała ona wybór 444 posłów, w tym 72 z tzw. listy państwowej. Istotnym novum w stosunku do ordynacji z 1922 r. było obdarzenie czynnym prawem wyborczym wojskowych w służbie czynnej.

Zmanipulowane wybory odbyły się w styczniu 1947 r. Nowy Sejm uchwalił tzw. Małą Konstytucję. Jako wzór przyjęto w niej ponownie konstytucję marcową, poszerzoną o Manifest PKWN i referendum czerwcowe. Potwierdzono trójpodział władzy: ustawodawcza – Sejm; wykonawcza – prezydent, Rada Państwa i rząd; sądownicza – niezawisły wymiar sprawiedliwości. Nowym organem była Rada Państwa, w której skład wchodzili: prezydent, marszałek i wicemarszałkowie Sejmu oraz prezes NIK. Rada nadzorowała działalność rad narodowych wszystkich szczebli, zatwierdzała dekrety z mocą ustawy uchwalane przez Radę Ministrów na podstawie pełnomocnictw Sejmu, mogła wprowadzać stan wojenny lub wyjątkowy, miała także inicjatywę ustawodawczą. Sejm wybrał Bolesława Bieruta na stanowisko prezydenta RP, funkcję premiera powierzono Józefowi Cyrankiewiczowi.

Administracja terenowa.

Wzorowano ją na przedwojennym systemie administracji państwowej (podział trzystopniowy: gmina, powiat, województwo). Tzw. Ziemie Odzyskane podzielono na okręgi administracyjne i wyznaczono pełnomocników rządu. W maju 1946 r. utworzono trzy nowe województwa (olsztyńskie, szczecińskie i wrocławskie) oraz nadano Warszawie i Łodzi status miast wydzielonych na prawach województw. Administracja terenowa podlegała Ministerstwu Administracji Publicznej, a na zachodzie – Ministerstwu Ziem Odzyskanych. Nowym, forsowanym przez komunistów, pomysłem było powoływanie rad narodowych różnych szczebli, o kompetencjach nie do końca sprecyzowanych (kontrolne, planistyczne, obsada stanowisk). Dopiero reforma administracyjna z 20 marca 1950 r. nadała im jasny status terenowych organów władzy państwowej. Zastąpiły zarówno jednostki samorządu terytorialnego, jak i organy administracji terenowej (prezydia rad narodowych poszczególnych szczebli), sprawowały tym samym jednocześnie funkcje prawodawcze i wykonawcze.

Bezpieczeństwo publiczne.

Prawo karne zmodyfikowano w sposób sobie wygodny: przestępstwa pospolite traktowane były według przedwojennego Kodeksu karnego i Kodeksu postępowania karnego, natomiast polityczne sądzone były według nowego wojskowego Kodeksu karnego.

Reformy społeczno-gospodarcze.

Życie gospodarcze regulowało w zasadzie prawodawstwo przedwojenne, doraźnie modyfikowane dekretami i ustawami. Dotyczyły one najistotniejszych zagadnień własnościowych, takich jak nacjonalizacja przemysłu i innych działów gospodarki narodowej (ustawa z 3 stycznia 1946 r.) czy reforma rolna (dekret z 6 września 1944 r.). Konstytucja marcowa podkreślała nienaruszalne prawo własności, aby więc przeforsować zmiany, kwestie te poddano pod referendum narodowe 30 czerwca 1946 r. (słynne 3 x TAK). Gospodarkę poddano centralnemu systemowi planowania.

W kwestii stosunków z Kościołem nowa władza już 12 września 1945 r. wypowiedziała konkordat i wydanym kilka dni później dekretem zmieniła prawo małżeńskie (ważność jedynie ślubów cywilnych, wprowadzenie rozwodów).

Godło, barwy narodowe, hymn, nazwa.

Chociaż w Manifeście PKWN ani razu nie padła nazwa ...

[pełna treść dostępna dla abonentów Polityki Cyfrowej]

Załączniki

  • Polska powojenna

    Polska powojenna - [rys.] Krysik Jarosław