POLITYKA

Wtorek, 20 sierpnia 2019

Polityka - nr 1 (2226) z dnia 2000-01-01; s. 4-9

Raport / 2000. Ankieta Polityki. Koniec wieku. Jakie były najważniejsze wydarzenia XX wieku

Andrzej Garlicki

Polskie sto lat

Moi, oboje już nieżyjący, rodzice urodzili się w 1902 r. Całe więc mijające stulecie zmieściło się w ich i moim życiorysie, co powoduje, że mój stosunek do XX wieku ma charakter osobisty i z pewnym trudem zdobywam się na dystans, nie mówiąc już o obiektywizmie.

Uprogu stulecia Polska występowała jedynie na mapach historycznych. Nic nie wskazywało, by dzieci rodzące się u progu stulecia miały szanse żyć w suwerennym państwie polskim. W narodowych, przede wszystkim inteligenckich marzeniach mit odrodzenia się polskiej państwowości był oczywiście trwale zakorzeniony, ale był on równie nierealny, co wypowiadane przez Żydów na święto Paschy życzenie: „Na przyszły rok w Jerozolimie”.

Okazało się, że w tym zadziwiającym stuleciu zrealizowały się oba te utopijne marzenia. Co więcej, państwo Izrael jest w swoim regionie potęgą ekonomiczną i militarną, zaś Polska jest członkiem najpotężniejszego w dziejach świata sojuszu militarnego. Wszystko wskazuje na to, że w ciągu kilku lat staniemy się członkiem Unii Europejskiej.

Powiada się, że polityk nie powinien używać słowa: nigdy. Wiek XX nauczył nas, że z ostrożnością należy mówić: niemożliwe.

Z punktu widzenia dziejów świata Polska zaistniała w tym stuleciu kilkakrotnie. A rozumieć przez to należy sytuację, gdy o wydarzeniach z&...

Pytania do historii

Marian Turski

W ciągu minionych dwóch lat nasi czytelnicy uczestniczyli w dziesięciu konkursach z cyklu Koniec Wieku. Wspólnie przypominaliśmy sobie największe dokonania dwudziestego stulecia, najwybitniejsze osobistości, przełomowe wynalazki i odkrycia, najświetniejszych artystów, rekordzistów sportowych. Ostatni plebiscyt, którego wyniki dziś przedstawiamy, jest zwieńczeniem całego cyklu. Prosiliśmy o wskazanie dziesięciu najważniejszych wydarzeń XX wieku – osobno w Polsce i na świecie.

Był to bez wątpienia konkurs najtrudniejszy – tak też to odczuli czytelnicy. Trzeba było uwzględnić (i porównać!) zarówno ciągi zdarzeń – jak np. wojny, w tym światowe, jak i fakty jednostkowe. Biorąc przy tym pod uwagę różne dziedziny – od polityki po naukę i kulturę. Procesy wieloletnie – jak przemiany w ZSRR – i epizody historyczne, często barwne, głośne, spektakularne. Niektórzy z naszych respondentów na przykład zamiast wpisywać do kuponu: „I wojna światowa”, umieszczali: „zabójstwo księcia Ferdynanda w Sarajewie”, albo zamiast „zjednoczenie Niemiec w 1990 r.” – „obalenie muru berlińskiego”. Nieraz fakt jednostkowy staje się symbolem całego etapu dziejowego.

Oczywiście, układanie wydarzeń historycznych w ranking jest zabiegiem bardzo ryzykownym. Chodziło jednak o sporządzenie jakiegoś syntetycznego i symbolicznego obrazu XX wieku. Jak wypadł on w oczach naszych czytelników? Odpowiadający na ankietę w dość równym stopniu wzięli pod uwagę zarówno dzieje nieco dawniejsze, jak i przeżywane przez nas samych. W pierwszej setce odnotowanych wydarzeń – i świata, i Polski – tych sprzed 1945 r. i po nim jest prawie tyle samo. Wśród najczęściej wymienianych pozycji (w sumie ponad tysiąc) – dokonania cywilizacyjne – atom, kosmos, nauka – ilościowo niemal dorównują politycznym.

Zarówno wyniki ankiety jak i listy czytelników wywołują liczne pytania historiozoficzne. Na przykład o rolę jednostki w historii. Czy dzieje Europy byłyby tak samo tragiczne, gdyby nie przejęcie władzy w Niemczech przez Hitlera (a w Rosji przez Stalina)? Czy praprzyczyny agresji niemieckiej na Polskę, a więc wybuchu II wojny, która spowodowała niewyobrażalne cierpienia i dramaty, w tym Holocaust – nie trzeba dopatrywać się w 1933 r., gdy führer zawładnął Niemcami? Zdobycie władzy przez Hitlera znalazło się w ankiecie wśród najwyżej punktowanych (ponad tysiąc głosów) pozycji, a wybuch II wojny na bezwzględnie pierwszym miejscu. Wiek XX jawi się więc przede wszystkim jako stulecie tragiczne.

Inne pytanie – o zależność między kondycją społeczeństw a ich podatnością na hasła populistyczne. Kondycję narodu niemieckiego (lecz także wielu nowo powstałych państw po I wojnie) w znacznym stopniu określił traktat wersalski, a dziesięć lat później – wielki kryzys, zapoczątkowany „czarnym czwartkiem” 1929 r. Bardzo trafnie nasi czytelnicy wskazali na poszczególne ogniwa łączące pierwszą wojnę z drugą (miejsca w tabeli 1–3). Wydaje się, że już okrucieństwa I wojny spowodowały okaleczenie mentalności europejskiej; bestialstwa obozów koncentracyjnych i gułagów, niestety, nie pojawiły się w próżni.

Chyba nawet więcej pytań historiozoficznych można sformułować w odniesieniu do Polski. Czy naszym klęskom sami sobie jesteśmy winni, czy też spowodował je czynnik zewnętrzny? Czy na różnych etapach naszych dziejów wykazaliśmy się potrzebną w danej chwili intuicją, rozwagą i rozsądkiem? Kiedy historia Polski była zauważona jako ważny fragment dziejów powszechnych? Kiedy historia grała nami jak pionkami, a kiedy byliśmy sami tej historii sprawcami? Pytania te nie są nowe i zadawane były przez najświatlejsze umysły w ciągu obu ostatnich stuleci. Jest rzeczą charakterystyczną, że w odpowiedziach na tematy polskie nasi respondenci byli dość zdecydowani, bo aż sześć pozycji uzyskało ponad 50 proc. głosów. Nietrudno odgadnąć, że odzyskanie niepodległości po długim czasie rozbiorów okazało się wartością najwyższą. Z kolei utrata niepodległości w 1939 r. jest drugą pozycją na liście.

Gdzie i jak potrafiliśmy współtworzyć historię? Na wybór papieża Polaka nie mieliśmy co prawda wpływu, ale czy specyficzna pozycja naszego kraju, jego odmienność od innych państw tzw. bloku socjalistycznego (choćby polski Październik 1956, list biskupów polskich do niemieckich, obchody milenijne) nie oddziaływały na decyzje uczestników konklawe 1978 r.? Oczywiście, i tu powtórzymy już raz postawiony problem roli jednostki w historii, a więc znaczenie osobowości Karola Wojtyły i jego doświadczeń z tej części świata, w której wyrósł. Wysokie (czwarte!) miejsce Okrągłego Stołu w ankiecie, jedenaste wyborów czerwcowych 1989, dziesiąte nowej Konstytucji RP – świadczą o tym, iż nasi czytelnicy docenili sytuacje, gdy Polacy nie dryfowali na falach historii, lecz świadomie żeglowali.

Do podsumowania bieżącego stulecia zaprosiliśmy dwóch wybitnych historyków: prof. Jana Baszkiewicza i prof. Andrzeja Garlickiego (naszego kolegę redakcyjnego). Będzie zapewne rzeczą interesującą i intelektualnie płodną porównanie kryteriów i sposobów wartościowania historii przez ekspertów i przez niemal pięć tysięcy naszych czytelników.

Marian Turski

Wydarzenia w Polsce

Wydarzenie ...... Liczba głosów
1. Odzyskanie niepodległości – 1918 ...... 4209
2. Agresja niemiecka na Polskę – 1939 ...... 3947
3. Wybór Karola Wojtyły na papieża – 1978 ...... 3432
4. Okrągły Stół – 1989 ...... 3097
5. Przyjęcie Polski do NATO – 1999 ...... 2685
6. Stan wojenny – 1981 ...... 2566
7. Powstanie Warszawskie – 1944 ...... 1870
8. Wojna polsko-radziecka – 1920 ...... 1850
9. Strajki, powstanie Solidarności – 1980 ...... 1530
10. Konstytucja RP – 1997 ...... 1231
11. Wybory 4 czerwca – 1989 ...... 1227
12. Wojska radzieckie opuszczają Polskę – 1991 ...... 1093
13. Wypadki poznańskie – 1956 ...... 848
14. Mord w Katyniu – 1940 ...... 842
15. Reforma Grabskiego – 1924 ...... 796
16. Przejęcie ziem zachodnich – 1945 ...... 788
17. Wydarzenia marcowe – 1968 ...... 756
18. Zamach majowy Piłsudskiego – 1926 ...... 751
19. Utworzenie i manifest PKWN – 1944 ...... 684
20. Kwaśniewski prezydentem – 1995 ...... 641
21. Plan Balcerowicza – 1989 ...... 605
22. Nobel dla Szymborskiej – 1996 ...... 498
23. Układ Polska-Niemcy – 1970 ...... 497
24. Nobel dla Sienkiewicza – 1905 ...... ...... 493
25. Powstanie PZPR – 1948 ...... 479
26. Strzały w Gdyni i Szczecinie – 1970 ...... 443
27. Wałęsa prezydentem – 1990 ...... 409
28. Program budowy Centralnego Okręgu Przemysłowego – 1937 ...... 398
29. Gierek zastępuje Gomułkę – 1970 ...... 356
30. Początek funkcjonowania obozu Auschwitz – 1940 ...... 342
31. List biskupów polskich do niemieckich – 1965 ...... 300
32. Nobel dla Miłosza – 1980 ...... 299
33. Śmierć gen. Sikorskiego – 1943 ...... 285
34. Dekret KRN o reformie rolnej – 1944 ...... 282
35. Porwanie i zamordowanie ks. Popiełuszki – 1984 ...... 275
36. Śmierć Bieruta – 1956 ...... 271
37. Konstytucja marcowa – 1921 ...... 257
38. Powstanie Wielkopolskie – 1918 ...... 249
39. Nobel dla Wałęsy – 1983 ...... 242
40. Powstanie w getcie warszawskim – 1943 ...... 238
41. Wprowadzanie reform – 1999 ...... 234
42. Mazowiecki premierem – 1989 ...... ...... 232
43. Nobel dla Reymonta – 1924 ...... 216
44. Referendum – 1946 ...... 210
45. Powstanie KOR (Komitetu Obrony Robotników) – 1976 ...... 199
46. Aresztowanie ks. kard. Wyszyńskiego – 1953 ...... 196
47. Zakup licencji Fiata 126 – 1971 ...... 190
48. Śmierć marsz. Piłsudskiego – 1935 ...... 187
49. Piłsudski Naczelnikiem Państwa – 1919 ...... 181
50. III Powstanie Śląskie – 1921 ...... 176
51. Ustawa o nacjonalizacji – 1946 ...... 172
52. Konstytucja PRL – 1952 ...... 168
53. NRD uznaje granicę na Odrze – 1950 ...... 167
54. Bitwa warszawska – 1920 ...... 151
55. Wymarsz I Kadrowej – 1914 ...... 143
56. Zakończenie działania PZPR – 1990 ...... 129
57. Złoty medal Kusocińskiego – 1932 ...... 123
58. Konkordat z Watykanem – 1998 ...... 108
59. Utworzenie ZWZ – 1940 ...... 105
60. Wybory do Sejmu – 1947 ...... 102
61. Jaruzelski prezydentem –1989 ...... 97
62. Rząd Rakowskiego, reformy – 1988 ...... 94
63. Wybór i śmierć prezydenta Narutowicza – 1922 ...... 93
64. Ewakuacja armii gen. Andersa – 1942 ...... 92
65. Powołanie Rządu Tymczasowego – 1945 ...... 89
66. List 34 – 1964 ...... 80
67. Pogrom kielecki – 1946 ...... 72
68. Koalicja SLD-PSL u steru rządu – 1993 ...... 71
69. Strajk szkolny we Wrześni – 1901 ...... 69
70. Powołanie rządu z Mikołajczykiem – 1945 ...... 67
71. Konstytucja kwietniowa – 1935 ...... 66
72. Rewolucja w Królestwie Polskim – 1905 ...... 62
73. Proces 16 (gen. Okulicki) – 1945 ...... 59
74. Radom – bunt robotniczy – 1976 ...... 58
75. Zajęcie Zaolzia – 1938 ...... 55
76. Powstanie armii gen. Berlinga – 1943 ...... 51
77. Pokój Ryski z Rosją Radziecką – 1921 ...... 50
78. Powołanie rządu gen. Sikorskiego – 1939 ...... 46
79. Konferencja w Poczdamie – 1945 ...... 38
80. Strajki górnicze – 1988 ...... 37
81. Koniec II wojny światowej – 1945 ...... 36
82. Proces brzeski – 1930 ...... 34
83. Bierut zastępuje Gomułkę – 1948 ...... 33
84. Kania zastępuje Gierka – 1980 ...... 31
85. Marszałek Rokossowski szefem MON – 1949 ...... 23
86. Powstanie Komit. Narod. Pol. – 1917 ...... 21
87. Powstanie KPN (Konfederacji Polski Niepodległej) – 1977 ...... 20
88. Koalicja AWS-UW przejmuje rządy – 1997 ...... 19
89. Konflikt z Kościołem – 1966 ...... 18
90. Podział Polski – 1939 ...... 17
91. Jaruzelski zastępuje Kanię – 1981 ...... 10
92. Pakt Ribbentrop-Mołotow – 1939 ...... 10
93. Konferencja Jałtańska ...... – 1945 ...... 8
94. Nobel dla Skłodowskiej – 1911 ...... 8
95. Kampania wrześniowa – 1939 ...... 7
96. Trzecie miejsce na MŚ w piłce nożnej – 1974 ...... 7
97. Obchody Millenium – 1966 ...... 6
98. Powódź w lipcu 1997 ...... 6
99. Powrót Gomułki – 1956 ...... 6
100. Powstanie Solidarności – 1980 ...... 6