POLITYKA

Poniedziałek, 18 grudnia 2017

Polityka - nr 9 (11) z dnia 2017-09-13; Pomocnik Historyczny. 4/2017. Marcin Luter i reformacja. 500 lat protestantyzmu; s. 34-38

Reformacja

Maciej Ptaszyński

Religijne wojny i pokoje

Gdy podziały konfesyjne stały się także politycznymi, wybuch wojen był tylko kwestią czasu. Starcia rozgorzały w Rzeszy, a następnie ogarnęły całą Europę.

Pokój augsburski. Gdy cesarz Karol V zmiażdżył wojska protestantów pod Mühlbergiem 24 kwietnia 1547 r., wydawało się, że reformacja dobiegła końca. Koalicja, która powstawała od niemal 15 lat, została rozbita, przywódcy pojmani, a cesarz na sejmie w Augsburgu (25 września 1555 r.) dyktował warunki pokoju. Elektor Saksonii i landgraf Hesji, przywódcy obozu protestantów, zostali skazani na śmierć. Wiadomość o wyroku dotarła do elektora Jana Fryderyka podczas gry w szachy. Skwitował ją wówczas jednym zdaniem skierowanym do przeciwnika: „Twój ruch”. Ta scena szybko obiegła Europę, trafiła na karty dzieł historycznych i płótna obrazów. Można ją uznać za symbol wojen religijnych. Mimo porażki militarnej władca wierzył w słuszność sprawy i Bożą opatrzność, która nie pozwalała mu okazać lęku ani popaść w desperację.

Stronnictwo polityczne z teologicznymi podstawami. Droga, która wiodła elektora Jana Fryderyka do klęski, była bardzo długa. W połowie lat 20. stało się jasne, że wystąpienia Lutra w Wittenberdze, Ulricha Zwingliego w Zurychu (art. s. 130) i innych kaznodziejów nie są tylko kolejnym starciem w łonie Kościoła. Po stronie „heretyków” opowiedziały się najpierw władze miast: Wittenbergi, Strasburga, Norymbergi. Następnie pierwsi władcy: wielki mistrz Albrecht oraz elektor Saksonii. Na sejmach Rzeszy zwolennicy reform otrzymali w 1526 r. wolną rękę w sprawie egzekucji edyktów antyluterańskich. Próbie ponownego wprowadzenia tych rozporządzeń w życie władcy sprzeciwili się w 1529 r., zyskując miano protestantów.

O wiele istotniejsza niż przedmiot sporu była manifestacja jedności i gotowości do politycznej współpracy. Wkrótce narodziło się stronnictwo, który zyskało także nowe teologiczne podstawy. Na sejmie w 1530 r. władcy protestanccy przedłożyli cesarzowi Karolowi V wyznanie wiary: konfesję augsburską (art. s. 29). Krótki dokument miał nie tylko ogromne znaczenie teologiczne, ale także polityczne. Protestanccy władcy na szeregu zjazdów zaczęli tworzyć nie tyle stronnictwo, ile sojusz militarny zwrócony przeciw cesarzowi Karolowi V. Wkrótce na czele Związku Szmalkaldzkiego (od miejscowości Schmalkalden) stanęli otyły i niestroniący od alkoholu władca Saksonii Jan Fryderyk oraz porywczy landgraf Hesji Filip (art. s. 31).

Starcie ogólnoeuropejskie. Konflikt protestanckich władców i miast Rzeszy z broniącym praw Kościoła rzymskiego i papieża cesarzem Karolem V stał się szybko starciem ogólnoeuropejskim. Habsburgowie, walcząc o wpływy na kontynencie europejskim, rywalizowali od końca XV w. z panującymi we Francji Walezjuszami. Skłoniło to Francję do nawiązania relacji dyplomatycznych i zawarcia sojuszu (1532 r.) z protestantami w Rzeszy. Dopiero kolejne zwycięstwa militarne Karola V nad Francją rozluźniły te więzy w 1544 r. Pokonawszy Francję, cesarz zdołał zawrzeć rozejm z sułtanem tureckim oraz zdobyć poparcie księcia Maurycego Saskiego, władającego częścią podzielonej Saksonii. Aktywności cesarza sprzyjał także papież Paweł III, zwołujący na 1545 r. sobór do Trydentu. Konflikt militarny był nieuchronny.

Czy wolno wystąpić przeciw cesarzowi? Jednym z ważniejszych dylematów, przed którymi stali od lat 30. protestanccy władcy w Rzeszy, było prawo do oporu wobec zwierzchności świeckiej. Po serii buntów chłopskich, które spustoszyły Rzeszę w latach 1524–25 (art. s. 32), Luter i jego zwolennicy wielokrotnie potępiali naruszanie porządku społecznego. Gdy Związek Szmalkaldzki poprosił teologów i prawników o opinię na temat oporu w stosunku do cesarza, wielu z nich zachowało powściągliwość. Nie zabrakło jednak głosów dopuszczających zbrojne wystąpienie przeciw cesarzowi. Protestanccy książęta mieli prawo sięgnąć po broń w walce z tyranem. Mieli także obowiązek bronić swoich poddanych. W lipcu 1546 r. przywódcy protestantów rozpoczęli działania wojenne i odnieśli pierwsze zwycięstwa. Cesarz ściągał wówczas posiłki z Italii, Niderlandów i Hiszpanii oraz otrzymał pomoc z Austrii od Ferdynanda I Habsburga i od Maurycego Saskiego. Wojska cesarskie opanowały południową Rzeszę i wtargnęły do Saksonii, gromiąc przeciwników pod Mühlbergiem.

Interim augsburskie, próba zgody religijnej. Triumfujący cesarz uznał w 1548 r., że sam rozwiąże spór religijny rozpoczęty przez protestantów. W Augsburgu ogłosił warunki tymczasowego porozumienia religijnego, przygotowanego przez katolickich doradców. Miało ono obowiązywać do czasu, aż sobór trydencki podejmie ostateczne i wiążące decyzje, stąd nazwano je interim augsburskim. W zamyśle twórców był to dokument kompromisowy, lecz w wymowie – wyraźnie katolicki. Wprawdzie zgodzono się na rozdawanie Eucharystii pod dwiema postaciami i zaakceptowano zawarte już małżeństwa księży. Zarazem zażądano przywrócenia postów, procesji i kultu świętych. Podkreślono także autorytet i&...

[pełna treść dostępna dla abonentów Polityki Cyfrowej]

Załączniki

  • Wojna trzydziestolenia 1618-1648

    Wojna trzydziestolenia 1618-1648 - [rys.] Marek Sobczak