POLITYKA

Poniedziałek, 19 sierpnia 2019

Polityka - nr 12 (2950) z dnia 2014-03-19; s. 68-71

Historia

Jan Dziadul

W cieniu katedry

Katedrę w Katowicach zaczęto wznosić, gdy Górny Śląsk przypadł Polsce. Ukończono, gdy miasto nosiło nazwę Stalinogród, a diecezją władali posłuszni władzy komunistycznej tzw. księża patrioci.

Pierwszym biskupem diecezji katowickiej, utworzonej pod koniec 1925 r., został August Hlond, późniejszy prymas Polski. Wzmacniało to pozycję Rzeczpospolitej na tym obszarze – zachodnia granica diecezji pokrywała się z granicą państwa. Do tej pory ta przyznana Polsce w 1922 r. część Górnego Śląska należała do niemieckiej diecezji we Wrocławiu.

Nowa diecezja i autonomiczne województwo potrzebowały wyraźnego symbolu – stąd szybka decyzja o budowie katedry górującej nad wszystkim, co wcześniej w Katowicach powstało. Przedsięwzięcie obficie wspierał autonomiczny budżet – Skarb Śląski. W 1930 r. katowicką diecezję objął we władanie biskup Stanisław Adamski (wybitny działacz polskiego ruchu narodowego w Wielkopolsce), a dwa lata później pod katedrę wmurowano kamień węgielny. Budowa ruszyła pełną parą.

Do wybuchu wojny było gotowe prezbiterium, kilkumetrowe mury i schody. Te ostatnie zbudowano z kamienia zburzonej w 1933 r. Wieży Bismarcka, stojącej od 1907 r. w Trójkącie Trzech Cesarzy (gdzie zbiegały się granice Rosji, Prus i Austrii). ...

Księża patrioci

Pojęcie księdza patrioty narodziło się z początkiem 1949 r. w Czechosłowacji. KPCz (partia komunistyczna) wspierała podległą państwu aktywność duchowieństwa, mając w zamyśle rozbicie Kościoła od wewnątrz, a w rezultacie – stworzenie narodowych struktur kościelnych niezależnych od Watykanu. W Polsce ruch księży patriotów wpisał się w organizacyjne ramy na zjeździe organizacji kombatanckich w październiku 1949 r. Powstał wówczas Związek Bojowników o Wolność i Demokrację, a przy nim – Komisja Księży.

Początkowo skupiała byłych więźniów obozów koncentracyjnych, kapelanów oddziałów partyzanckich oraz jednostek ludowego WP. Potem przyjmowano wszystkich, którzy chcieli naocznie dać wyraz swoim ciągotom do PRL; także duchownych skłóconych ze swoimi biskupami. Księża patrioci funkcjonowali również w utworzonej przy PAX Komisji Intelektualistów i Działaczy Katolickich. W 1953 r. obie formacje stworzyły Komisję Duchownych i Świeckich Działaczy Katolickich. Szacuje się, że w szczytowym okresie z ruchem księży patriotów związanych było ok. 1500 kapłanów (10 proc. ogółu).

W deklaracji ideowej głosili: „Jeśli chodzi o wiarę – jesteśmy całkowicie zgodni z Episkopatem, jeśli chodzi o poglądy polityczne i społeczne – jesteśmy z ludem polskim”.

Od 1951 r. na Ziemiach Odzyskanych władze masowo oddawały w ich ręce administracyjne stanowiska kościelne – po usunięciu dotychczasowych zarządców apostolskich. Także w innych diecezjach, m.in. w krakowskiej i katowickiej, narzucano Kościołowi uległych wikariuszy kapitulnych i generalnych. Zwieńczeniem aktywności księży patriotów było ślubowanie episkopatu (a później większości polskich duchownych) od 1953 r. na wierność PRL. W połowie 1955 r. Komisję Księży przy ZBOWiD rozwiązano, a jej członkowie przeszli do innych dyspozycyjnych wobec władzy struktur.