POLITYKA

Piątek, 18 stycznia 2019

Polityka - nr 6 (2691) z dnia 2009-02-07; Polityka. Pomocnik Historyczny. Nr 1 (12); s. 20-24

Jan Maciej Długosz

Wzór na tyrana

Starogreckie wzory i przestrogi ustrojowe

Arystoteles w piątej księdze „Polityki”, zastanawiając się nad cechami tyranii, zapisał interesującą myśl: „Straż przyboczna króla składa się z obywateli, tyrana zaś z najemników”.

Nie było w dziejach ludzkości bardziej rozpolitykowanego okresu niż grecka starożytność. W całym helleńskim świecie toczyła się nieustanna dyskusja o tym, który z ustrojów zasługuje na miano najlepszego. Wielcy teoretycy – Platon i Arystoteles – nie mogli się nawet zgodzić co do tego, ile istnieje ich podstawowych rodzajów (pierwszy uważał, że cztery, drugi – że sześć). Praktyka polityczna była jeszcze bogatsza; Arystoteles miał opisać aż 158 ustrojów różnych greckich poleis. Bez względu na to, który – teoretycznie czy praktycznie – uznawano za najlepszy, całkowita zgoda panowała co do najpodlejszego z nich: tyranii.

Dla Greków, najbardziej ze wszystkiego ceniących sobie wolność, tyrania stała się politycznym synonimem zła absolutnego, zaś osoba tyrana obiektem powszechnej nienawiści. Dążenie do tyranii było najcięższym oskarżeniem, jakie mogło paść na ambitnego polityka, często skutecznie eliminując nawet najwybitniejsze i najbardziej zasłużone jednostki. Grecka obsesja na punkcie tyranii miała jednak uzasadnienie; bliższych i dalszych (historycznie i geograficznie) przykładów nie brakowało.

Czym ...

~Jan M. Długosz jest historykiem, pracownikiem działu internetowego „Polityki”.

Klasyfikacja ustrojów

Według Platona istnieją cztery podstawowe formy rządów, uporządkowane od najlepszego do najgorszego. Filozof twierdził, że zmiana ustroju odbywa się przez degenerację. Ideał to państwo rządzone przez najlepszych obywateli. Jeśli przez jednego – jest to królestwo, jeśli przez wielu – arystokracja. Następnym etapem jest timokracja (lub timarchia), system, w którym zarówno prawa, jak i obowiązki obywateli zależą od ich statusu materialnego. Timarchia przechodzi w oligarchię – rządy bogaczy, te z kolei, drogą przewrotu, zamieniają się w demokrację. tyrania, która zdaniem Platona nie jest ustrojem, bo nie obowiązują w niej żadne prawa, rodzi się ze skrajnej demokracji.

Inną klasyfikację przedstawia Arystoteles. Jego zdaniem istnieją trzy prawidłowe ustroje, z których każdy ma odpowiadające sobie zwyrodnienie. Najlepszym ustrojem jest prawdziwa monarchia, po niej następuje arystokracjapoliteja, czyli ustrój mieszany, posiadający cechy monarchii, arystokracji i demokracji. Trzy ustroje nieprawidłowe to w kolejności: tyrania (jako przeciwieństwo najlepszego, najgorsza ze wszystkich), oligarchiademokracja.