POLITYKA

Czwartek, 23 listopada 2017

Polityka - nr 10 (10) z dnia 2016-11-10; Pomocnik Historyczny. Nr 5. Polska broń. Dzieje oręża i przemysłu zbrojeniowego; s. 23-32

Przed wojną

Andrzej Kiński

Zieloni

Podstawowe uzbrojenie wojsk lądowych, polskiej produkcji, w II RP.

Niełatwe początki. Wobec powojennej sytuacji na ziemiach odradzającej się Polski (art. s. 14) nie było mowy o stworzeniu systemu uzbrojenia w dzisiejszym tego słowa znaczeniu, aczkolwiek starano się nowo formowane związki taktyczne i jednostki wyposażać – w miarę możliwości – w jednolity sprzęt. 26 stycznia 1919 r. stan uzbrojenia i wyposażenia wynosił: ok. 100 tys. karabinów i karabinków różnych typów i pochodzenia, 1200 karabinów maszynowych, 11 mln sztuk naboi karabinowych, 352 działa artyleryjskie różnych typów i 88 tys. sztuk amunicji do nich, 338 tys. granatów ręcznych, 237 samolotów (w tym 45 zdolnych do lotu), 592 samochody ciężarowe, 345 samochodów osobowych (w tym 229 sprawnych), 4,5 tys. wozów konnych taborowych, 20 tys. koni wierzchowych i ok. 70 tys. kompletów mundurów. Nie pozwalało to nawet na sformowanie 100-tys. armii, nie mówiąc o jednostkach powstających w ramach mobilizacji. Głównym źródłem zaopatrzenia w uzbrojenie i sprzęt wojskowy w latach 1919–21 musiał zatem pozostawać import – głównie z Francji (lub przy pośrednictwie Francji), mającej znaczne nadwyżki broni z I wojny światowej i gotowej udzielić Polsce w tym celu kredytów lub bezzwrotnych pożyczek (art. s. 14). Ważnym źródłem uzbrojenia w latach 1919–20 była zdobycz wojenna; ocenia się, że tylko dział artyleryjskich uzyskano ok. 1 tys., aczkolwiek w większości niekompletnych lub wymagających remontu.

Ujednolicanie. Po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej i ustabilizowaniu sytuacji na innych granicach była możliwa demobilizacja, przegląd uzbrojenia oraz przystąpienie do jego unifikacji. Wynikało to także z zapisów polsko-francuskiej umowy o współpracy wojskowej (1921 r.). Chociaż rozważano w związku z tym przyjęcie jako podstawowej broni powtarzalnej 8 mm karabinów (kb) i karabinków (kbk) systemu Berthiera oraz Lebela (było ich wówczas na stanie WP ok. 300 tys.), Rada Wojenna przy MSWojsk. podjęła decyzję o wybraniu jako zasadniczej broni w tej klasie niemieckiej konstrukcji 7,92 mm kb i kbk wz. 1898 systemu Mauser. Było jej w WP także dużo (ok. 200 tys. sztuk), ale przede wszystkim Polsce przyznano urządzenia niemieckiej fabryki tych karabinów w Gdańsku (o czym dalej). W kawalerii samodzielnej, z niewielkimi wyjątkami, za standardowy przyjęto 8 mm karabinek wz. 1885 Mannlichera.

W przypadku lekkiej broni wsparcia – ręcznych karabinów maszynowych (zwanych wówczas lekkimi) – za perspektywiczne uznano: francuski 8 mm rkm wz. 1915 Chauchat i niemiecki 7,92 mm rkm Maxim wz. 1908/15. Spośród ciężkich karabinów maszynowych preferowano: 8 mm francuski ckm wz. 1915 Hotchkiss i niemiecki 7,92 mm ckm Maxim wz. 1908, najbardziej rozpowszechnione w wojskach. Postanowiono przy tym pozostawić – jako broń przejściową – w jednostkach kawalerii austrowęgierskie 8 mm ckm wz. 1907/12 Schwarzlose, strzelające taką samą amunicją jak kbk Mannlicher.

Kierowano się zasadą, by w jednej dywizji znajdowały się przede wszystkim np. francuskie wzory uzbrojenia strzeleckiego, zaś w innej niemieckiego czy austro-węgierskiego. Ujednolicanie przeciągnęło się praktycznie do końca lat 20., zaś w formacjach technicznych (łączność, saperzy), gdzie skoncentrowano broń nietypową, trwało znacznie dłużej.

Jeśli chodzi o artylerię wsparcia piechoty, za nieperspektywiczne uznano wszystkie typy niemieckie i austrowęgierskie. Za standardowy – francuski 81 mm moździerz wz. 1918 systemu Stokes Brandt, którego 600 egz. zamówiono pod koniec 1923 r. u producenta.

Broń strzelecka

Karabiny i karabinki. Kompletne wyposażenie przyznanego Polsce Arsenału Królewskiego w Gdańsku, wraz z dokumentacją techniczną i zapasami materiałów oraz półfabrykatów, przewieziono do Państwowej Fabryki Karabinów (PFK) w Warszawie. Produkcję kb wz. 1898 udało się uruchomić późną wiosną 1922 r. Do końca roku kompletowano je głównie z będących do dyspozycji części, zaś w następnym uruchomiono seryjną produkcję (łącznie powstało ich ok. 22 tys.). W 1924 r. konstruktorzy fabryki opracowali kbk wz. 1898, powstały na bazie niemieckiego kbk wz. 1898a, który wiosną tego samego roku zastąpił w produkcji kb wz. 1898. Jego produkcję kontynuowano do 1931 r. (w sumie ponad 190 tys. szt.). Było to stosunkowo niewiele, ponieważ u schyłku lat 20. zdolność produkcyjna fabryki wynosiła ok. 50 tys. szt. broni rocznie.

Drugi krajowy producent, Państwowa Wytwórnia Broni Ręcznej w Radomiu (od 1927 r. Państwowa Fabryka Broni, PFB), od 1925 r. wytwarzał części do karabinków wz. 1898 dla PFK w Warszawie (m.in. iglice, obsady, trzony zamka i podstawy celowników). To właśnie kbk wz. 1898 stał się pierwszym produktem nowych zakładów (w latach 1927–31 łącznie ok. 158 tys. szt.).

W latach 1928–29 opracowano w Polsce zmodyfikowany karabinek na bazie kbk wz. 1898, w którym wyeliminowano wiele niedostatków i wprowadzono wiele zmian (np. zastosowano nową lufę ze stali węglowej o wytrzymałości ok. 10 tys. strzałów i klejone łoże). Przyjęto go do uzbrojenia jako kbk wz. 1929, a seryjną produkcję uruchomiono także w Radomiu. Kontynuowano ją do wybuchu II wojny światowej (w sumie ponad 320 tys. sztuk, w tym część na eksport). W 1936 r. w Radomiu wznowiono także produkcję zmodyfikowanych karabinów Mausera, które oznaczono wz. 1898a (do wybuchu wojny ok. 70 tys. szt.).

Rewolwery i pistolety. Po komercjalizacji i reorganizacji zbrojeniówki (art. s. 14) radomska firma, pod nową nazwą PWU Państwowa Fabryka Broni, stała się także głównym wytwórcą broni krótkiej. W 1931 r. uruchomiono tam produkcję ...

[pełna treść dostępna dla abonentów Polityki Cyfrowej]